در دنیای تاریخ نویسی و بررسی علمی تاریخ، نوسانات بسیاری رخ داده و حقایق در حال آشکار شدن هستند. چند قرن پیش از این، محققان در بررسی تاریخ پارت یا اشکانیان، این امپراتوری بزرگ را در مقایسه با امپراتوری روم و شاهنشاهی ساسانی کم ارزش جلوه می دادند. در ایران نیز کاملا مسکوت گذاشته بودند. در چند قرن گذشته کتابهای بسیاری در این باره نوشته شد که از آن جمله   ژ.فوی ویان کتاب مشهور خود "در باره ی تاریخ اشکانیان"  را به سال 1725 به پایان برد و به دنبال او دیگر پژوهشگر فرانسوی پ.لونگرو در سال 1732 کتابش را در همین زمینه منتشر ساخت تا در سال 1850 سن فارتن "قطعاتی از تاریخ اشکانی" را منتشر نماید.

   در آلمان نیز کتاب های چندی منتشر شد. از آن جمله، اشنایدر ویرثJ.H.Schneider Wirth  کتاب "اشکانیان بر اساس منابع یونانی – رومی" ، سپس فریدریک اشپیگل Fr.Spiegel کتاب "باستان شناسی ایران" را نوشتند اما مورد خاصی را تغییر ندادند. تا اینکه کشف اسناد میخی بابلی باعث شد اشکانیان دوباره در مرکز توجه پژوهشگران  قرار گیرد. یکی از کتبی که بر اساس این اسناد به رشته ی تحریر درآمد از آ.و.گوتشمند با عنوان "از زمان اسکندر تا انقراض اشکانیان"[1] بود که در سال 1896 نوشته شد و بیش از نیم قرن در دانشگاهها تدریس شد و تازه در سال1376 در ایران توسط کیکاووس جهانداری ترجمه گشت و آن هم همچون دیگر ترجمه ها که می توانید حدس بزنید چی شد. گام دیگری نیز توسط نیلسون دوبواز با کتاب "تاریخ سیاسی پارت" برداشته شد که این کتاب نیز با همان سبک و سیاق دیگر ترجمه ها توسط دکتر علی اصغر حکمت منتشر شد. اما میدان تحقیقات بعد از کشف تعداد زیادی سکه، همچنین یافته های باستان شناسان روسی در ترکمنستان، ایران و عراق، زمینه را برای تحقیقات بیشتر و دقیقتر مهیا ساخت و در سال 1980 ک.شیپمان کتاب "شالوده های تاریخ پارت" را نوشت و براساس کشفیات باستان شناسان شوروی، تاریخ ایران به روایت کمبریج در دوره ی پارتی – سلوکی در سه جلد توسط تعدادی از محققین، تیرگی های بسیاری را در عرصه ی تاریخ روشن ساخت[2] و در نهایت کشفیات ترکمنستان در نیسا توسط دانشمندان شوروی بسیاری از پیچیدگیها را مرتفع ساخت. از آن جمله ا. هرینگ بر اساس یافته های نقوش و نوشته های روی سفالها کتابی نوشت و آنگاه یوزف ولسکی "شاهنشاهی پارت" را نوشت که این کتاب توسط مرتضی ثاقب فر به زبان فارسی ترجمه شد.[3] لازم به ذکر است که در آذربایجان پروفسور اقرار علیف تاریخ ماد و تاریخ پارت را بر اساس تازه ترین یافته های زمینکاوی و باستان شناسی و سکه شناسی به رشته تحریر در آورده و مرتضی ثاقب فر نیز این کتابهای ارزشمند را به فارسی ترجمه کرده است[4]. پژوهشهای دانشمندان ایران از جمله پروفسور محمد تقی زهتابی در بررسی عمیقی از این سلسله ی ترک در ایران نتایجی را بدست آورده است که امروزه بیشتر پژوهشگران این دوره ی تاریخی ناگزیر از مراجعه به این منبع گرانبها هستند. ایشان در دو جلد کتاب "ایران تورکلری نین اسکی تاریخی" بسیاری از ناگشوده ها را گشوده و راه را برای یافتن حقیقت باز کرده اند. سپس از تحقیقات ارزنده ی ب.گری محقق ترک باید یاد کرد که با کتاب"بؤیوک پارت تورک دولتی"[5] پا بر راهی نهاده است که قبلا توسط دانشمندان هموار گشته بود و نتیجه گیری را بر ایشان سهل و آسان کرده بود.

   محققان سده 18 و 19 غیر از چند سکه و منابع محدود یونانی – رومی، منبع دیگری در دست نداشتند، لذا در بحث از فرهنگ و تمدن پارتی، صفحه ای سفید و خالی از غنای فرهنگی به تصویر می کشیدند. اما وقتی تحقیقات باستان شناسان در ترکمنستان با یافته های فراوان – هزاران سکه و چند کتیبه تکمیل شد دیگر گاهشماری اشکانیان نمی توانست سالهای 238 تا 226 قبل از میلاد را نادیده بگیرد. همین تاریخ کوتاه بسیاری از حقایق و شخصیت دو پادشاه اشکانی - اشک اول و دوم - بسیاری از گره های ناگشوده ها را باز کرد. هرچند نوشته های کتیبه ها و حتی سکه ها به زبانهای یونانی و رومی بود – همچنانکه کتیبه های هخامنشیان نیز از چنین صبغه ای برخوردارند – کشفیات  تعطیل نشد، بلکه در اورامانات کردستان ایران نیز در سال 1909 سه کتیبه و چندین سفال کشف شد که به زبان اشکانی بودند. آنچه از سکه و کتیبه در دست پژوهشگران بود به سده اول و دوم قبل از میلاد(171 – 138 سلطنت مهرداد یکم)  مربوط می شد، ولی یافته های تازه، به سالهای بین 238 – 217 مربوط می شدند.

   در باره ی دولت پارت، می توان به دو نظریه اشاره کرد. منابعی که اساس خود را بر پایه ی نوشته ها و گزارش های استرابن و یوستینوس نهاده اند پارتیان یا اشکانیان را از سکائی ها(اسکیت) می دانند و گروه دوم یعنی ونفلاویوس آیانوس(179 – 90 م) ، مارکوس تولیوس سیسرون(106 – 43 ق.م) و فلاویوس یوزف(100 – 38 م) اشکانیان را نه از اشک اول، بلکه از تیرداد اول شروع می کنند.

   هنوز تا 1980 مساله ی اصل و نسب اشک موضوع بحث بوده و پایان نیافته بود. در این گروه بندی، تمام منابع ادبی و سکه شناسی اشک اول را از سکاها(اسکیت) دانسته اند[6]. تماس های نزدیک اشکانیان با آسیای مرکزی، که منابع تایید می کنند در جهت تاکید بر منشا سکائی اشکانیان است. ضمنا فرار برخی از سلاطین و پناه بردن آنان به قبایل ساکن در شمال ایران نیز دلیل دیگری بر ارتباط منشا اشکانیان با سکاهاست.انکار کنندگان منشا سکائی اشکانیان، دلایلی را می آورند که بیشتر به نفع یونان و روم است، در عین حال اشکانیان خود را بیشتر به ایران میچسبانند تا یونان و روم. از زاویه ای دیگر منکران منشا سکائی اشکانیان، اصولا تاریخ اشکانی را از تیرداد شروع می کنند و اشک اول و دوم را نفی می کنند در حالیکه از یک سو محققان بزرگ عصر ما، دیاکونف و لیوشیتس- تبار شناس اشکانیان، منشا این سلسله را سکائی دانسته و سکه های یافته شده از اشک اول و دوم، تمامی تردیدها را برطرف کرده  و به مساله فیصله داده است[7].

   هنوز بیش از ده سال از فوت اسکندر نگذشته بود که دستاوردهای این جهانگیر دچار ضایعه شد و توجه سلوکیان به رویدادهای اطراف مدیترانه مبذول گشت و غفلت آنان از شرق فتوحاتشان باعث شد قسمت شرقی این سرزمینها از دستشان برود. آتروپات از آذربایجان سر برافراشت و سلوکیان را میدان و مجال نفس کشیدن نداد. بخش شرقی ایران به دست اشک اول افتاد. وی حرکت به سمت مرکز و غرب ایران را آغاز نمود. شورش های داخلی نیز سلوکیان را فرسوده کرد و نتوانستند بیش از 70 سال بر ایران حکومت کنند. جالب است بدانیم که اکثر منابع؛ اشک اول را سکائی، ماساگت و از بربرها دانسته اند. اما اطلاعات برآمده از پژوهشهای علمی نشان داده است که پارتیان یکجانشین و متمدن بوده اند، هرچند که تاریخ از آنان با عنوان pradones(یعنی غارتگران) و یا latrones(راهزنان) نام برده اند. ولسکی معتقد است که حق داریم در تشکیل دولت اشکانی از غارتگران سخن بگوئیم(همان، ص49) . در عین حال آمیانوس مارسلینوس هم از ارشک به عنوان رئیس دسته راهزنان نام می برد. درست است که تاریخ دقیق ظهور و سقوط اشکانیان جای بحث و جدل است و حل این تاریخ، می تواند منشا سکائی اشکانیان را فیصله دهد. استرابن از منشا سکائی ارشک با قاطعیت سخن می راند و ولسکی هم معتقد است بعد از تحقیقات تازه، نمی توان سکائی یا اسکیتی بودن این دولت را مورد تردید قرار داد(همان، ص63). سکه های اشکانی دارای تصاویری است که جنگجوی سکائی را با کمانی در دست و کلاهی بی لبه نشان می دهد و این مشخصات با ویژگی های سکائی منطبق است هرچند که نوشته ها یونانی یا رومی باشند. متون بدست آمده از نیسا(12 کیلومتری عشق آباد - ترکمنستان) نشان می دهد که اشکانیان بیرون راندن سلوکوس از سرزمین خود را جشن گرفته اند. اشکانیان به مدت 477 سال امپراتوری بزرگی را با درایت و دموکراسی اداره کردند. البته وضع تمام این دوران یکسان و پایدار نبوده، بلکه نقاط قوت و ضعفی داشته اند. مهمترین ضعف آنان زمانی بوده است که فارسها در سرزمین خود بر آنان شوریدند و خود نیز وحدت و همدلی را از دست دادند و در نهایت اردشیر بابکان چیره شد و تمام تمدن اشکانیان به آتش کشیده و نابود گردید.

   جای تاسف است که در ایران، تاریخ اشکانیان با بی مهری و تحریف های آشکار روبرو بوده و هنوز هم این تحریف و دشمنی ادامه دارد. از فردوسی آغاز می کنیم: فردوسی که در باره اسکندر – دشمن ایران بیش از 3000 بیت شعر گفته، در باره ی 5 قرن حکومت اشکانیان تنها به سرودن 23 بیت اکتفا کرده است و چنین نیز گفته است:

چو کوتاه شد شاخ و هم بیخشان

نگوید جهان دیده تاریخشان.

از ایشان جز از نام نشنیده ام،

نه در نامه ی خسروان دیده ام!

معلوم است که در زمان فردوسی، خط دهندگان به این شاعر نامی، از گفتار در باره ی اشکانیان ترک تبار تبری می جسته اند.

   باز جالب است که بعد از انقلاب اسلامی در ایران، نویسنده ای به نام حسن شهیدی مازندرانی در مقاله ای در مجله ی " بررسی های تاریخی ایران، (سال اول، شماره اول، مرداد 1373، صص15-16) می نویسد:"پس از کشته شدن اردوان پنجم اشکانی در میدان کارزار و لگدمال کردن سرش به وسیله اردشیر بابکان و بکار بستن سوگندی که ساسانیان نیای اردشیر بابکان خورده بود تا از نسل اشکانیان یکی را هم زنده بر جای نگذارد، حتی به نظر می رسد دودمان ساسانی از یاد و خاطره ی اشکانیان نیز در هراس بودند زیرا تا جاییکه دستشان می رسید و در توانشان بود هرگونه آثار بر جای مانده مادی و معنوی دوره ی اشکانی را نابود کردند"[8].

   اما به یاد داریم که محمد حسن خان اعتمادالسلطنه، وزیر ناصرالدین شاه قاجار، در کتاب سه جلدی "دررالتیجان فی تاریخ بنی اشکان" به این جنایت های ساسانیان اشاره ها کرده است[9]. اعتمادالسلطنه نیز منشا اشکانیان را سکائی، یا به زبان خود او "از ترکان ساکا" دانسته و غیر ایرانی می نامد! بد نیست اشاره کنیم که نابود کردن و امحا آثار باقیمانده از اشکانیان توسط ساسانیان، در منابع بدست آمده از نیسا(ترکمنستان) نیز تائید شده، حتی از منابع بدست آمده از نزدیکی های سمنان، شوش، تیسفون و غیره نیز تائید می گردد و نشان می دهد که ساسانیان به عمد آثار باقیمانده از اشکانیان – چه آثار معماری و اشیائ هنری و مدنیت آنان – را با خیانت به بشریت از بین برده اند. حتی محقق معاصر دکتر جواد مشکور نیز اذعان می کنند: "چنین رفتاری (رفتار ساسانیان با آثار اشکانیان) کمتر در تاریخ دیده شده است[10]. در همان حال، دکتر مشکور نیز به سکائی بودن پارتها اذعان دارد و می نویسد:"پارتیها از مردم سکایی بودند و لفظ پارت به زبان سکایی به معنی -تبعید شده- است"[11] . اعتمادالسلطنه که از وابستگان دربار قاجار و خود ایرانی است و از ایرانیت دفاع کرده است در جلد نخست اثر مذکور خود، به فراوانی از نابودی آثار اشکانی بدست ساسانیان سخن رانده و همواره اشکانیان را " تورانی" دانسته است: "ما در پیش با شرح و بسطی تمام نگاشته و مدلل داشته ایم که اشکانیان تورانی بوده و مردم ایران آنها را اجنبی می شمرده و هرگز به نظر مهر و مؤالفت و همجنسی و همشهری در ایشان ندیده اند. در اینجا می توانیم بگوئیم علت اصلی و باعث و جهت حقیقی انقراض دولت اشکانی همین خارجی بودن آنها بوده، اگرچه اشکال مختلفه چهره نموده است"[12]. این نویسنده تاکید می کند که بهتر است از اصل و نسب کیانیان طرفداری نماییم!؟(همان، ص174). به دنبال این گفته ها سعی دارد اصل و نسب اشکانیان را از افراسیاب بداند "بزعم برخی از مورخین اعقاب طوایف تورانی که به افراسیاب می رسد مدتی این حدود را متصرف بودند و آنها را "مارد" یا "مرد" می گفتند"(همان منبع، ص11). اعتمادالسلطنه اشک اول را از اهالی داغستان – آنطرف دربند می داند(همان، ص45) و اضافه می کند:"چون اشک اول مردی دانا بود می دانست که با وجود عدم نژاد خاندان شاهی و ترک بودن سلطنت، تمام ایران را پارسیان باو نخواهند گذاشت و تمکین او نخواهند کرد.."(همان). او، در محکم کردن سخنان خود تاکید فراوان داشته و در صفحه به صفحه اثرش به این موضوع اشاره کرده است:"متاخرین از مورخین که تاریخ را از افسانه جدا کرده و به دلایل علمی غث و سمین آنرا باز نموده بدرستی رسیده و فهمیده اند که سلاطین اشکانی بر خلاف عقیده قدمای ما اصلا ایرانی نبوده بلکه از طایفه تورانی معروف به پارت، که تلفظ صحیح آن "پارث" بثای مثلث است می باشند".

این نویسنده که خود را عالم به تاریخ قدیم نیز می داند به تاریخ آدم نیز اشاره می کند:"مردم روی زمین سه شعبه اند: شعبه ای اولاد سام و شعبه ای اولاد حام و شعبه سیم فرزندان یافثند و سام و حام و یافث پسران نوح علیه السلام بوده اند و یکی از شعب ثلاثه که فرزندان یافث باشند، "اسکیت" نامیده اند و بعضی از اهالی فرنگ "اسکیث" را "ائسیت" تلفظ می نمایند. قوم ائسیت پس از دیری توالد و تناسل و تکثر اولاد و احفاد قبایل و سلاسل عدیده کثیره تشکیل دادند. یکی از آن قبایل طایفه "پارث" است که سلاطین معروف اشکانی از آن طایفه بوده اند"[13]. البته سخنان اعتمادالسلطنه بدینجا ختم نمی شود بلکه وی به تاریخ دیرین حضور ترکان در ایران تاکید می کند:"بیشتر از 2400 سال است که پارثها از اسکیثهای تورانی جدا شده و به ایران آمده، چه داریوش اول در سال پانصدوبیست و یک قبل از میلاد جلوس کرده و حالا دو هزار و چهارصد و یازده سال شمسی از سال جلوس او می گذرد و در آنوقت چنانکه ذکر شد مملکت و طایفه پارت در ایران وجود داشته و تا سه هزار و چهارصد سال هم تاریخ این واقعه را – یعنی آمدن پارتها را به ایران می توان پیش برد و آن به اعتبار قول مالالا است که شرح دادیم"[14] . او، به دوستی اشکانیان با یونانیان و دلیل این دوستی نیز توجه می کند و می نویسد:"یک مطلب دیگر هم پارثهارا بر آن می داشت که با یونانیه مهربانی کنند و گرم گیرند و آن این بود که خود را مثل آنها اجنبی می دانستند، از بیم آنکه ایرانیهای حقیقی بواسطه ی خارجی بودن ایشان بر آنها بشورند به استمالت یونانیها می پرداختند که اگر غائله و مخمصه رخ نماید کمک و رفیق داشته باشند و از عهده ی طاغیان برآیند"[15]

ناگفته نگذاریم که برخی از نویسندگان معاصر سعی دارند تا تورانیان و ایرانیان را برادر و حتی از یک نژاد بدانند! از آن جمله اند: محمد جواد سجادیه[16] و نادر بیات[17].

   اما، ریشه ی ترکی اشکانیان مورد وثوق اکثر محققان است. پارتیان نام پادشاه خود را "ارشک" یا به اختصار "اشک" می نامیدند. ارشک از دو کلمه ترکی "ار" و شک" ساخته شده است که "ار" در ابتدای نام شاهان و بزرگان و به صورت لقب به معنی همان "آلپ" "ایگید" و دلاوربوده است.  تمام شاهان پارت نیز خود را "ارشک" یا "اشک" نامیده اند و نام نخستین شاهانشان اصلا همین بوده است که "اشک" در اینجا برگرفته ار+شک بوده و شک یا شق، ساک و ساق می باشد که امروز هم کاربرد دارد. نوشته اند که صدای "س" و "ش" به همدیگر تبدیل می شوند و شاک یا شاکا همان ساکا و نام قبیله ی پارتیان است[18]. حتی مورخین عرب و فارس مانند: طبری، مسعودی، بیرونی، حمزه اصفهانی، مقدسی، مسکویه، ابن اثیر، حمداله مستوفی، میرخواند و...کلمه "اشک" را به صورتهای "اشغ"، "اشج" و جمع آن را به صورن اشکان، اشجان و اشغان دانسته اند. در ترکی نیز "ان" علامت جمع بوده و اشک باضافه ان به صورت اشکان در آمده ، ولی در فارسی همین جمع دوباره جمع بسته شده و به صورت اشکانیان درآمده است.    

اینک نگاهی کوتاه به گاهشماری سلسله ی اشکانی: باید بگوییم که تعداد شاهان اشکانی 29 تن بوده اند و وقایع مهم این دوران را می توان به صورت ذیل خلاصه کرد:

از سال 334 تا 323 ق.م اسکندر مقدونی ایران را تصرف کرد و سلوکیان جانشین اسکندر شدند.

250 ق.م   نشانه های تجزیه طلبی و ظهور فرمانروای مستقل- آندرا گوراس در پارت و دیودوتوس در باختر

238 ق.م   تهاجم اشک اول و تاسیس قلمرو پارت اشکانی

208 ق.م    اشک دوم

171 ق.م   مهرداد اول آغاز استبداد اشکانی

123 ق.م   مهرداد دوم   احیا قدرت پارت و ساختن شهر نیسا در ترکمنستان

57 ق.م    اورود دوم – امپراتوری اشکانی قدرتی برابر با روم در جهان آن روز

39 ق.م    فرهاد چهارم – شکست رومیان از پارت

11 م     اردوان دوم – اوج حماسه سازی و هنر اشکانی

42م     شهر سلوکیه تسخیر می شود.

51 – 80م    بلاش اول – شکست دادن رومیان، ضرب سکه به زبان اشکانی به جای زبان یونانی

108 م   حمله های امپراتور ترایانوس و ضد حمله های امپراتوری پارت

148-190م   بلاش چهارم   حمله های پارت و ناکامی آنان، شیوع بیماری طاعون، تسلط روم بر بخشی از بین النهرین

191-206   بلاش پنجم  -  ضعف تدریجی دولت پارت

207-221م   بلاش ششم – شکست دادن روم و خراج سنگین به ایران، شورشهای داخلی

   اردوان چهارم – برادر بلاش علیه او شورش می کند.

220 الی 226   اردشیر نوه ی ساسان پارس را تصرف می کند و نبرد بر سر قدرت شروع می شود. شکست بلاش ششم از اردشیر و سقوط دودمان اشکانی و آغاز فرمانروائی ساسانین.

در پایان لازم است اشاره ای بر فرهنگ و تمدن اشکانیان نیز بیندازیم. هرچند که مورخین از کوچرو بودن اشکانیان سخن رانده اند و آنان را بربر نیز خوانده اند، به نوشته ولسکی: " امروزه در پرتو تحلیل بی غرضانه منابع کلاسیک و نیز اطلاعاتی که از کاوشهای ایران بدست آمده، پارتیان جایگاهی همعرض هخامنشیان داشته اند و این اطلاعات ، هم عقیده ی مربوط به بربریت پارتیان و اشکانیان را باطل کرده اند و هم عقیده ی ناشی از عقیده ی نخست را که گویا در فاصله سقوط هخامنشیان و ظهور ساسانیان، خلا فرهنگی در ایران وجود داشته است"[19].

اعتمادالسلطنه از گزارش نماینده چین از دربار پارتیان، در سال 126 ق.م از وجود کشتی های بزرگ، ارابه های زیبا ،  تماس آنان با ملتهای بزرگ جهان سخن رانده و نفوذ آنان را تا عمق 1000 لی – یعنی 150 کیلومتری داخل خاک ملل همسایه بیان داشته و از نوشته های آنان بر روی پوست آهوان گزارش کرده است. تصویر سیمای شاهان بر روی سکه ها نیز نشان از تمدن بالای اشکانیان دارد. همو می نویسد که خط اشکانیان افقی بوده و بر عکس خط چینی بود که از بالا به پایین می نوشتند[20].

   شیوه دموکراسی موجود در زمان اشکانیان، موردی است که بیشتر مورخین بدان اشاره کرده اند، از جمله اعتمادالسلطنه از تسامح و تساهل اشکانیان در بار آزادی دین سخن می راند[21]. نوشته های چندی که به زبان پارتی بجا مانده است، توسط استاد گرانقدر و بی بدیل آذربایجان – استاد دکتر زهتابی خوانده شده و بسیاری از اندیشمندان معاصر بدان توسل جسته اند. زبان این کتیبه ها از نظر واژگان، صرف و نحو و اصول گرامری مورد بررسی قرار گرفته اند که خوانندگان را بدان ارجاع می دهیم.

   اگر نابودی آثار اشکانی توسط ساسانیان انجام نمی گرفت مسلما تاریخی پربار و رشک برانگیز از اشکانیان را در دست داشتیم و چه بسا اصل اوستا – کتاب دینی را نیز در دست داشتیم و شاید صدها کتیبه و کتاب نیز موجود بود؛ زیرا با اینهمه ویرانگری آثار اشکانی که به گفته ی مورخین، انجام شده است از گوشه و کنار کشورمان هر ساله دهها و صدها مجسمه، زیورآلات و آثار عتیقه و هنری مربوط به اشکانیان بدست می آید و بسیاری از مواقع نیز از کشور خارج می شود و منبعی پردرآمد برای قاچاقچیان اشیای عتیقه به شمار می آید.

هله لیک -  م.کریمی

حال خلاصه ای از نوشته های تاریخی مشابهی در خصوص عواید و حالات اشکانیان و همچنین وضع قشون آنها را با نوشته هایی ترکمن ها، از کتاب دررالتیجان ( تاریخ اشکانیان) محمد حسن خان اعتماد السلطنه و «سفرنامه» ابن فضلان که اطلاعات نادری از ترکان و آسیای میانه ای ها داده، کتاب ترکمن های یموت از پروفسور ویلیام آیرونز، کنستانتین آبازا مورخ نظامی روس ،کتاب «ماتریال‌هایی درباره تاریخ ترکمن‌ها و ترکمنستان»، اثر شرق‌شناسان، وولین و واسیلی استرووه و از ترجمه کتاب «رساله الی الفتح بن خاقان فی مناقب الترک و عامه جند الخلافه» از ابو عثمان عمرو الجاحظ، نویسنده و عالم عرب، می آوریم.

اوغوزان « […] با گذر از این کوه، به سرزمین اغوزان رسیدیم. آن‌ها در چادرها زندگی می‌کنند و مردمانی کوچرو هستند. مسائل خود را با مشورت با یکدیگر حل می‌کنند. [...] آنها به خدایانی مانند خدای باران، باد،مرگ [...] اعتقاد دارند. خدای آسمان بزرگ ترین خدای آنهاست. اغوزان وقتی به مشکل برمی‌خورند یا وقتی چیزی ناخوشایند می‌بینند، به آسمان نگاه کرده و می‌گویند: «بیر تانگری!» . این عبارت در زبان ترکی به معنای «خدای واحد» می‌باشد. «بیر» ترکی به «واحد» عربی و «تانگری» به «الله» دلالت می‌کند.

اغوزان برخلاف ملت‌های همسایه‌شان[...] چیزی به نام انحرافات اخلاقی ندارند. اگر زنای کسی ثابت شود، او را می‌کشند.

گستره ی امپراطوری اشکانیان

[...] اگر کسی از اغوزان فوت شود، برایش قبری شبیه به خانه حفر می‌کنند. سپس خرقه‌ای بر او می‌پوشانند، کمربندش را می‌بندند، کمانش را بر کمرش ثابت می‌کنند، بر دستش کاسه‌ای چوبی پر از شراب و در مقابلش، کوزه‌ای پر از شراب قرار می‌دهند. آن‌گاه همه وسایلش را به داخل خانه‌ای که در زمین کنده‌اند، منتقل می‌کنند. مرحوم را طوری دفن می‌کنند که بر رویش خاک نریزد. بر روز مزار هم یک تپه کوچک ایجاد می‌کنند. سپس با توجه به ثروت متوفی، تعدادی چهارپا قربانی می‌کنند. 

اغوزان فرمانروای خود را «یابغو» می‌نامند […] سپس به نزد فرمانده سپاه رفتیم. او را «قاتاغان اوغلی اترک» می‌نامند. او با استقبال گرم از ما، برایمان چادری قبه‌دار برپا کرد […] با غروب آفتاب، به همراه مترجم به نزد اترک رفتم. او درون چادر قبه‌دار نشسته بود. نامه ویژه خلیفه را که او را به اسلام دعوت می‌کرد، برایش خواندم. او به مترجم گفت: «تا زمان بازگشت شما، نمی‌توانم چیزی بگویم. در مورد تصمیم خود، به خلیفه نامه خواهم نوشت».

ترکان درباره استاد بودن وی در سوارکاری صحبت می‌کردند. یک روز که او با ما راهپیمایی می‌کرد، اردکی از بالای سر ما عبور کرد. اترک، بسیار سریع، کمان خود را برداشت و اسبش را بدان سمت تاخت. اردک را با یک تیر به زمین انداخت .

اترک بعد از چند روز، پیکی را به سمت فرماندهانی که کمی با فاصله از او حرکت می‌کردند، فرستاد و آن‌ها را فراخواند. آن‌ها تارخان، یئنال و برادرزاده‌اش، ایل‌گیز بودند. از بین آن‌ها، تارخان فردی بسیار دانا و عاقل بود.

اینان فرستادگان حاکم عرب، آلمش بن شلک هستند. نخواستم بدون مشورت با شما، آن‌ها را راهی کنم.

تارخان: «این چیزی نیست که دیده یا شنیده باشیم. در دوران پدران ما، از این کشورها فرستاده‌ای نیامده است. به نظر من، احتمال دارد که خلیفه آن‌ها را با حیله و نقشه‌ای برای حمله به خزرها (به خزر ها نیز در کتاب دررالتیجان و مقاله فوق اشاره شده ) فرستاده باشد […]». ( TurkiOneri,E.Y)

عادات مشابه در عواید و حالات ملت پارث، از زن و مرد

« در سلسله و طایفه اشکانی، از پادشاه و پادشاه زادگان گرفته تا طبقات بزرگان و رعایا، رسم بود که زوجات آن ها باید از مردم اجنبی روی بپوشند و مساکن زنان [نیز] از منازل مردان، جدا و مفروز باشد». ( ص219خط دوازدهم )

« ژوستن مورخ، شرحی در این باب نوشته است.

اشکانیان، [...] اغلب اوقات زیر چادر و آلاچیق به سر می برده و متصل، ییلاق و قشلاق می کرده [اند].

زوجات متعدد می گرفته[اند] اما نسبت به زنان خود، زیاده از حد، غیور بوده [اند]؛ اگر خلافی از آن ها دیده می شد، یعنی با اجنبی راهی به هم می رسانیدند، جانبین _ هر دو _ معدوم و نابود می شدند. کلیه زن های پارث، باید از مرد غیر رو بپوشند و در مجالس مردانه داخل نشوند». ( ص 237 خط اول)

« مورخ دیگر در عواید ملت پارث می گوید: [...] وظیفه نسوان بود که مقیم خانه ها یا چادرها و آلاچیق ها باشند و با کمال عفت و عصمت راه روند، چه می دانستند [ که ] زانی و زانیه _ حکما _ مقتول می شوند و راه خلاص برای آن ها نیست. نیز زن ها _ کلیتا _ هرگز با اجنبی تکلم نمی کردند، فقط طرف گفت و گوی آن ها شوهرها و برادران و پسران ایشان بودند و هر وقت، به ضرورت، از منزل بیرون می رفتند، رو بند به صورت می بستند و فرقی میان زن بیوه و شوهردار نبود؛ و همین که زن از شوهر ناراضی می شد، اگرچه شکایت او جزیی بود، طلاق می گرفت». ( ص 238خط چهارم )

« ژوستن، مورخ لاتینی، نوشته است: اشکانیان، نه همین به ارباب انواع، کمال اعتقاد داشته [ اند]، بل که به خرافاتی که در این طریق دیده و از پیروان آن شنیده ایم، قلبا معتقد بوده اند.

بعضی بر این اند که اشکانیان، منکر بقای روح و نفس ناطقه نبوده و به همین جهت، اجساد اموات خود را دفن می نموده و بعضی لوازم زندگانی، در قبور آن ها می گذاشته [اند] که چون روح به بدن عود کند، در عالم آخرت یا زیر خاک از مایلزم حیات، محروم نباشند ». ( ص 242 خط پانزدهم )

« [...] آفتاب و ماه را نیز از معبود ها شمرده و هنگام طلوع خورشید _ به اسم « میترا» _ به عبادت این جرم مضی می پرداخته و قربانی ها در راه آن می کرده اند؛ و مجسمه ها[یی] برای جرم آفتاب می ساخته[اند] و به وجود بعضی خداها _ که آن ها را رب النوع های خانواده سلطنت می دانستند _ قایل بوده و این خداها را از جنس روحانیات یا وزرای اورمزد می پنداشتند. سلاطین اشکانی، در مواقع مخصوصه به این قسم خداها، قسم می خوردند؛ سایر اجزای خانواده سلطنت نیز _ به همین منوال _ سوگند یاد می کردند». ( ص 241 خط یازدهم )

عادات مشابه از کتاب ترکمن های یموت نوشته ویلیام جی. آیرونز

شوهر چنانچه زنش را در حین عمل زنا بگیرد باید هم زنش و هم فاسق او را بکشد. [...] مسئولیت در برابر پاکدامنی زن فقط به رفتار جنسی نامشروع مربوط می گردد و این مسئولیت هم به گردن خویشاوندان پدر او و هم به گردن شوهرش می باشد. ( آیرونز، ترکمن های یموت، ص 206خط دوازدهم )

« اگر فردی بزرگتر از شوهر نزد او باشد، او از صحبت کردن با همسرش، به غیر از دادن یک دستور کوتاه و ساده، اجتناب می کند. زن از تمامی افراد خانوار و حتی مهمانان شوهرش که بزرگتر از شوهرش هستند_ به وسیله پوشاندن صورت با یک روسری و صحبت نکردن با آنها _ اجتناب می کند». ( آیرونز، ترکمن های یموت، ص204 خط هفتم ) 

« بورنمک به طور خاصی شیوه ای از رو گرفتن است که شامل پوشاندن صورت در زیر چشم ها با یک پارچه و سپس پایین کشیدن روسری به روی پیشانی است، به صورتی که تنها شکافی برای چشم ها بار گذاشته می شود». ( آیرونز، ترکمن های یموت، ص210 خط هفتم )

« [...] ناحیه استپی قرار دارد که در آن ترکمن هایی که عمدتا کشاورز هستند ساکن هستند. اصطلاح ترکمنی برای این گروه از مردم « چومر» است [...]اگرچه پایه اصلی 

اقتصاد چومر ها کشاورزی بود ولی به گونه ای غیر عادی کوچ نشین بودند و صرفا در چادرهایی از نوع چادرهای آسیای مرکزی، که « یورت» نامیده می شد می زیستند. یک یورت از چارچوب چوبی و نیمکروی تشکیل و با نمد پوشانده می شد[...]». ( آیرونز، ترکمن های یموت، ص78 خط هجدهم )

« یک زن یموت در حال برپا کردن چادر خانواده اش پس از کوچ». ( آیرونز، ترکمن های یموت، ص 349 با تصویر نشان داده شده )

« کار برپایی آلاچیق ترکمن ها به عهده ی زنان است[...] ». ( آلاچیق ترکمن و : آلاچیق" ؛ مظهر سلامتی و سخاوت قوم ترکمن/ مریم رحیمی  )

در وضع قشون اشکانیان

« از عساکر اشکانیان، آن چه جنسا پارت و تورانی بودند، اسب داشتند و سواره به میدان محاربه می رفتند و جنگ می کردند، و [لی] سایر ملل و طوایف تابعه این سلسله، در هنگام قتال و جدال، حق سوار شدن نداشتند و لابد می بایست پیاده مصاف دهند». ( ص 197 خط سوم )

« اشکانیان دو قسم سوار داشتند: سبک اسلحه و سنگین اسلحه. سواران سنگین اسلحه [...] کلاه خودی از فولاد صیقلی که مخصوصا از کارخانه های شهر « مرو » می آورند، به سر می گذاشتند و این هم مزید جلوه و شکوه آن ها می شد». ( ص 198 خط آخر )

«اکثر لشکریان اشکانی، در تیر اندازی منتهای خاصی داشتند و دسته تیر انداز، زره نمی پوشیدند و لاح آن ها فقط تیر و کمان بوده و وجودشان بیشتر از سایر دسته جات فایده داشته است». (ص 197 خط هفتم )

« اسلحه سواران سنگین، نیزه ضخیم بلندی بود و تیرو کمانی؛ و همیشه مردمان قوی هیکل پر قوت را داخل این قسم سوار[ان] می نمودند که کمان را خوب بتوانند بکشند و تیر آن ها دور برود». ( 199 خط یازدهم )

« اما سواران سبک اسلحه، کلاه خود و زره و نیزه نداشتند، سلاح آن ها منحصر به تیر و کمان بود و از آن جا که مبتلا به حمل اشیا[ی] ثقیله بودند، در تاخت و تاز و جنگ و گریز و سایر واقع، خیلی چست و چابک بودند و با کمال سرعت حرکت می نمودند؛ مخصوصا در وقت فرار، سوارهای اشکانی به طور قیقاچ برگشته به طرف عقب، سریله می افتادند و این، از خصایص آن ها بود». ( ص199خط نوزدهم )

« ژوستی نین، موره لاتینی گوید: اشکانیان هرگز در مقابل خصم، صف آرایی نمی کردند و به محاصره نمی پرداختند؛ دشمن را که از دور می دیدند، با هیاهو و اجماع، حمله سختی می بردند؛ اگر در حمله اول، خصم منهزم می شد، آن ها را تعاقب می کردند و الا عقب می نشستند و وانمود می کردند که فرار کرده اند. چون دشمن، آن ها را تعاقب می نمود، برگشته کار او را می ساختند». ( ص 201 خط بیستم )

« و از عادات قشون اشکانی آن که چون با دشمن تصادف می کردند، تماما بنای هیاهو و غوغا را می گذاشتند و صداهای خشن بر می آوردند که اسباب هول و رعب خصم شود ». ( ص203 خط چهارم )

« ژوستن مورخ لاتینی می گوید: اشکانیان، چه در اوقات بدویت و چه در زمان مدنیت و اوان دولت و سلطنت، مسلح به اسلحه اصلی و نسلی خود که اسکیثی و تورانی باشد، بودند و سوار و اسب در وقت جنگ، غرق در آهن و فولاد می شدند[...]». ( ص205 خط بیست و پنجم )

حالات مشابه به نقل از کنستانتین آبازا، مورخ نظامی روس که در سال ۱۸۷۳ در حمله روسیه 

تزاری به آسیای میانه و خیوه حضور داشته، می‌‌نویسد:

«ترکمن‌ها، طبق رسوم آسیایی، مثل ابری سیاه و با فریادهای «هو! هو!» بازگشتند و حمله پشت حمله، به پیش می‌آمدند».( TurkiOneri,E.Y)

همینطور، در کتاب «ماتریال‌هایی درباره تاریخ ترکمن‌ها و ترکمنستان»، اثر شرق‌شناسان، وولین و واسیلی استرووه، توضیح داده شده است:

«شیوه خاص یموت‌ها این است که، هر بار که یورش دشمن آن‌ها را در وضعیتی سخت قرار می‌دهد، همه گردان‌ها در کنار هم قرار گرفته و باهم بر یورش‌برنده حمله می‌کنند. در مقابله چنین حمله‌ای، هیچ ارتشی نمی‌تواند مقابله کند». ( TurkiOneri,E.Y)

حالات مشابه از کتاب «رساله الی الفتح بن خاقان فی مناقب الترک و عامه جند الخلافه» از ابو عثمان عمرو الجاحظ، نویسنده و عالم عرب

«خوارج در لحظات سخت، به مهارت خود در استفاده از نیزه تکیه می‌کنند – ترکمن در این زمینه از آن‌ها کم نمی‌آورد. اگر هزار سوار ترکمن کمان برگیرند و در یک لحظه

تیراندازی کنند ، هزار سرباز کشته خواهند شد و بعد از چنین حمله‌ای، از سپاه چیزی 

باقی نمی‌ماند. نه خوارج و نه بدوی‌ها، هیچ کدام قادر نیستند مثل ترکمن بر روی اسب تیراندازی کنند.

ترکمن هم حیوان وحشی را، هم پرنده را و هم اهداف و اشیاء ثابت را، به طور دقیق نشانه می‌گیرد. او قادر است بر روی اسبی که به جلو و عقب، راست و چپ و بالا و پایین حرکت می‌کند، کمانگیری کند. او قبل از اینکه خوارج بتوانند یک تیر پرتاب کنند، ده بار تیراندازی کرده است. اسب او از گردنه‌های کوهستان به راحتی بالا می‌رود و پایین می‌آید؛ اسب خوارج در زمین هموار نیز از پس آن‌ها بر نمی‌آید. ترکمن چهار چشم دارد: دو چشم در جلو و دو چشم در پشت سر […]». ( کتاب توسط انستیتو ملی نسخ خطی آکادمی علوم ترکمنستان به ترکمنی ترجمه شده و شما در اینجا می توانید آن را دانلود کنید .فایل پی‌دی‌اف، به حجم ۳.۶ مگابایت.Download )

در اینجا تحقیقات من درباره ترکمن بودن اشکانیان به پایان رسید در پست های آینده یک مقاله ی مشابه از استاد کریمی و نقل و قولی را از صفرمراد ترکمن باشی درباره ی ترکمن بودن اشکانیان همراه با داستان های مردمی ترکمنستان، از شاهزاده رودگون را برایتان ارائه می دهم.

تحقیق های صورت گرفته توسط ناصر توسلی

قایناق

"تورکشناسی2"

            ناصر توسلی

قسمت دوم این مقاله تا حرف «پ P » را شامل شد. اینک قسمت سوم آن را در زیر تقدیم می‌کنیم:

این نشانه در واژه‌هائی که با واکه‌ی‌ پیشین‌کامی ساخته شده برای نشان دادن صدای «ر R» نوشته می‌شود‌. مانند‌:

«   »‌: تورک Türk (ک (ش) ـ 1)‌.

«  »‌: بیر bir (ت ـ 4) یک‌. در ترکی آذری معاصر‌: بیر‌.

«    »‌: تنگری Tәŋri (ک (ش) ـ 1) خدا، الله، در ترکی آذری معاصر‌: تانری و تاری. دخیل در فارسی‌: تنگری‌.[1]

اگر این صدا در واژه‌هائی با واکه‌ی پسین‌کامی آید، در هجای میانی صدای « ر R» نوک زبانی و طنین دار را می‌دهد‌. این نشانه در آغاز کلمات نیامده است، در میان و پایان هجاها دیده می‌شود‌. و اگر در آغاز هجا باشد واکه بر آن مقدم خواهد بود‌. مانند‌:

«  »‌: آرا ara (ک (ب) ـ 1)‌. فاصله‌. در ترکی آذری معاصر‌: آرا‌.

«  »‌: بار bar (ک (ش) ـ 9) دارائی‌. در ترکی آذری معاصر‌: وار‌. دخیل در فارسی‌: بار در معنای میوه و بر و بهره و سود و نیز آنچه حمل کنند‌. ریشه‌ی ترکی دارد‌.

«   »‌: آریغ arıg (ک (ش) ـ 8) لاغر، فقیر، ناتوان‌. در ترکی آذری معاصر‌: آریق‌.

در واژه‌هائی که با واکه‌ی‌ پسین‌کامی ساخته می‌شوند، صدای پیشین کامی، نوک زبانی و سایشی «س S» را می‌دهد‌. در آغاز، میان و پایان هجاها می‌آید‌. مانند‌:

«  »‌: سوب sub (ک (ب) ـ 24) آب‌. و‌ در ترکی آذری معاصر:«سو»، دخیل در فارسی‌: آب‌.

در فارسی بسیاری از کلمات دخیل ترکی با حادثه‌ی اسقاط آواک مواجه شده‌اند و دلیل آن کشیده صائت بودن زبان فارسی است و می‌دانیم که کلمه «آب» در فارسی با صائت کشیده â تلفظ می‌شود و اسقاط حرف «s» در کلمه‌ی کوتاه واکه‌ی‌ ( p)sub طبیعی است‌.

«  »‌: ساب sab (ک (ش) ـ 2) سخن، گفتار‌. در ترکی آذری معاصر:«ساو» در ترکیب «سؤزساو»‌. دخیل در فارسی‌: سخن‌.

«  »‌: تاس tas (ت ـ 13) سنگ‌. در ترکی آذری معاصر‌: داش‌. دخیل در فارسی‌: طاس در معنای کاسه‌ی‌ سنگی و سخت‌. به قیاس کلمه‌ی‌ «کاس» و «کاسه» نیز ساخته شده است:«طاسات و کاسات» در معنای ظروف سنگی سخت و ظروف غیر سنگی و الواح فلزی آمده است‌.

اگر این آواک در واژه‌هائی که با واکه‌ی‌ پیشین‌کامی ساخته می‌شوند بیاید، به صورت () نوشته می‌شود‌. مانند‌:

«    »‌: سکیز sakiz (ب ـ 24) هشت‌. در ترکی آذری معاصر‌: سکگیز‌. دخیل در فارسی «سکا» و «سقه» و «سق»‌. نام ایلی بزرگ از ترکان که به فرهنگ و دانش نامبردار بودند‌. در ترکی آذری معاصر‌: واژه‌ی‌ «سقّه» səqqə نیز از نام این ایل مانده است‌. این کلمه غیر از «سقّا»‌ی‌ عربی است‌. این نام برروی برخی از کوچه‌های تبریز هنوز برجاست‌. خود کلمه‌ی sakiz (= سقّز) نیز با توجه به نشانه‌ی‌ جمع iz ـ در ترکی باستان اشاره به نام ایل دارد‌. 

«»‌: ایس is (ک (ب) ـ 8) کار‌. در ترکی آذری معاصر‌: ایش‌.

نشانه‌ی آواک سایشی زبانی ـ دندانی، بی طنین «ش Ş» است‌. در آغاز، میان و پایان هجاها می‌آید‌.

«  »‌: شات şat (ک (ب) ـ 14، ت ـ 5، ب ـ 28) درجه نظامی و جنگی‌. دخیل در فارسی‌: شاه‌. در گویش کویری پهلوی «ساه» تلفظ شده به رئیس چند «ساه»، لفظ «سا آن ساه» sâânsâh (شاهنشاه) اطلاق شده است‌. در اینکه کلمه «شاه» از لفظ «شات» ترکی آمده است، شکی نیست‌. از این رو، ما، در برگردان فارسی، همه جا این لغت را به «شاه» برگرداندیم‌. می‌توان سیر زبانشناسی این واژه در فارسی را چنین ترسیم کرد‌:

شات ← شاد ← شاذ ← شای ← شاه

«   »‌: اوکوش üküş (ک (ب) ـ 29) زیاد‌. ترکی دوره‌ی‌ اسلامی ایرانی «اؤکوش» تلفظ شده است‌. اؤکوش‌ حمد: حمد فراوان‌.

«    »‌: یاشیل lı yaş(ک (ب) ـ 17) سبز‌. در ترکی آذری معاصر‌: یاشیل‌.

 در واژه‌هائی که با واکه‌های پیشین‌کامی تلفظ می‌شوند در هجاهای آغازی، میانی و پایانی می‌آید‌:

«  »‌: تورک Türk (ک‌. (ش) ـ 1) در ترکی ایرانی امروز‌: تورک و ترک‌.

«     »‌: әdgüti (ک. (ش) ـ 2) به خوبی، ترکی ایرانی امروز‌: اییجه، یئیجه‌.

«  »‌: tün (ک‌. (ش) ـ 2) گئجه‌. در ترکی ایرانی امروز به همین تلفظ‌.

این نشانه در واژه‌هائی که با واکه‌های پسین‌کامی تلفظ می‌شوند به صورت () نوشته می‌شود و در هجاهای آغازی و پایانی می‌آیند‌. مانند‌:

در هجاهائی که با واکه‌ی پسین‌کامی تلفظ شوند، نوشته می‌شود و صدای تای طنین‌دار می‌دهد.

«  »‌: katığdı (ک‌. (ش) ـ 4) در معنای محکم و سخت‌. در ترکی ایرانی امروز‌: قاتی qatı و کاتا (خراسان)‌.

«   »‌: tokuz (ک‌. (ش) ـ 2) عدد نُه، در ترکی ایرانی امروز دوققوز‌.

«  »‌: taluya (ک‌. (ش) ـ 3) دریا، در ترکی ایرانی امروز و دخیل در فارسی‌: دریا‌.

در واژه‌هائی که با واکه‌های پیشین‌کامی تلفظ شوند در هجاهای آغازی میانی و پایانی می‌آید‌. مانند‌:

«  »‌: yeti (ت ـ 49). در ترکی ایرانی امروز‌: یئددی‌.

«    »‌: kayik (ت ـ 8) آهو‌. در ترکی ایرانی امروز‌: گئییک‌.

این نشانه در واژه‌هائی که با واکه‌های پسین‌کامی تلفظ می‌شوند، نوشته می‌شود و صدای یای طنین دار می‌دهد و در هجاهای آغازی، میانی و پایانی کلمات می‌آید‌. مانند‌:

«    »‌: yaği (ت ـ 56، ک (غ) ـ 38) دشمن‌. در ترکی ایرانی امروز‌: یاغی.

«  »‌: yol (ت ـ 24، ک (غ) ـ 44) راه‌. در ترکی ایرانی امروز‌: یول.

«  »‌: buyurug (ک (ش) ـ 1) فرمان و فرمانده‌. در ترکی ایرانی امروز‌: بویروق‌.

در همه‌ی‌ واژه‌هائی که با واکه‌های پیشین‌کامی تلفظ می‌شود، صدای طنین دار دارد که حاصل تماس نوک زبان به انتهای دو دندان پیشین پائینی است و صدای «ز Z» می‌دهد‌. این نشانه اگر در آغاز لغات آید، با واکه‌یә ، e ، a ، â همراه خواهد بود‌.

مانند‌:

«  »‌: یوز yüz (ت ـ 52، ک (ب) ـ 33) صد، در ترکی آذری امروزی‌: یوز‌.

«  »‌: بوز boz (ک (ب) ـ 32) خاکستری، در ترکی آذری امروزی‌: بوز.

« »‌: اوز üz (ک (ب) ـ 1) روی‌: صورت، سمت‌. در ترکی آذری امروزی‌: اوز‌.

[1] ترک عجمی ولی دری گوی،

  یلواج شناس تنگری جوی‌.  (خاقانی)

"تورکشناسی2"

دکتر ح. م. صدیق

قسمت اول این مقاله تا حرف دال را شامل شد. اینک قسمت دوم آن را در زیر تقدیم می‌کنیم:

صدای آواک طنین دار میان زبانی و میان کامی «گ G » است‌. گاه «ق Q» نیز خوانده می‌شود‌. در واژه‌های پیشین‌کامی صدای (گ) می‌دهد‌. اگر در آغاز هجای نخستین آید، پیش از آن واکه‌ی‌ a / ә می‌آید‌. مانند‌:

«    »‌: bilig (ک (ب) ـ 7) بیلیگ‌: دانش‌. در ترکی آذری معاصر‌: بیلیک‌.

«    »‌: kiçig (ک (ش) - 3) کیچیک‌: کوچک‌. در ترکی آذری معاصر‌: ‌ کیچیک. دخیل در فارسی‌: کوچک‌.

«   »‌: bәğ (ت ـ 43) بغ: سرور‌. در ترکی آذری معاصر‌: بیگ‌. دخیل در فارسی کهن‌: بغ‌.

نشانه‌ی صدای پسین‌کامی «غ Ğ» در آغاز، میان و پایان هجاها می‌آید‌. مانند‌:

«   »‌: یاغی yaği (ک (ب) ـ 25، (ب) ـ 1) دشمن، در ترکی آذری معاصر: یاغی‌. دخیل در فارسی‌: یاغی‌.

«   »‌: اوغوز oğuz (ت ـ 10) ک (ب) ـ 14، ب ـ 29)‌.

اوغوز، نام ایلی از ترکان‌. در ترکی آذری معاصر‌: اوغوز‌. دخیل در فارسی‌: غز‌.

برای صدای آواک بی طنین پیشین زبانی و پیشین‌کامی «ک K » به کار می‌رود‌. در آغاز، میان و انجام هجاها می‌آید‌. مانند:

«   » kişi کیشی (ب ـ 25) انسان‌. در ترکی آذری معاصر‌: کیشی‌. دخیل در فارسی‌: کِشی‌.

«     » kümüş ک‍وموش (ک (ش) ـ 5) نقره‌. در ترکی آذری معاصر‌: گوموش‌. این نشانه گاه به صورت  نیز نوشته می‌شود‌.

نشانه‌ی‌ صدای آواک پسین‌کامی «ق Q» که در آغاز، میان و پایان هجاها می‌آید‌. این نشانه، صداهای گوناگون (G / Q / K / K ) را نیز می‌رسانیده است‌. مانند‌:

«    »‌: qani قانی (ک (ب) ـ 9) کو‌؟ در ترکی آذری معاصر‌: هانی‌؟

«   »‌: qara قارا (ت ـ 7، ک (ب) ـ 38) سیاه، بزرگ، انبوه، در ترکی آذری معاصر‌: قارا‌. دخیل در فارسی‌: قره‌.

«   »‌: qari قاری (ت ـ 560) کهنه و پیر‌. در ترکی آذری معاصر‌: قاری‌.

در واژه‌هائی که آواک‌های پسین‌کامی دارند نشانه‌ی‌ صدای زبانی ـ کامی و طنین دار «ل L» است‌. در میان و پایان هجاها می‌آید‌. در زبان گؤی تورک این صدا در آغاز واژه‌ها نمی‌آمده است‌. در سنگیاد‌های ترکی فقط در سه لغت دخیل در آغاز واژه دیده می‌شود‌. نخست کلمه‌ی lagzin در معنای خوک، دخیل از مغولی. و دوم کلمه liyu در معنای اژدها دخیل از چینی است که فقط به عنوان اصطلاحات نجومی ـ تقویمی به کار رفته‌اند‌. بدین گونه باید گفت که اگر صدای «ل» در آغاز کلمه بیاید، باید واکه‌ی‌ «آ» بر آن افزوده شود‌.

مانند‌:

«  »‌: آلپ alp (ت ـ 10)‌ قهرمان شجاع‌. در ترکی آذری معاصر‌: آلپ‌. دخیل در فارسی‌: الب‌.

«  »‌: قول qul (ک (ب) ـ 7) برده و بنده‌. در ترکی آذری معاصر‌: قول‌. دخیل در عربی و فارسی‌: غلام (این کلمه از دو جزء qul و am ساخته شده است و در معنای «بنده‌ی‌ من» است‌. از سوی ترکان ایرانی به تاجیکان و فارس‌هائی که در خدمت حکومت‌های ترک بودند، اطلاق می‌شده است‌. بعدها مورخان فارس، این گروه از فارس‌ها و تاجیکان را «غلامان ترک» نامیدند که معنائی وارونه هم پیدا کرد)‌.

«    »‌: یاشیل yaşıl (ت (ب) ـ 17) سبز‌. در ترکی آذری معاصر‌: یاشیل‌.

« »‌: اول ol (ک (ش) ـ 7) او‌. در ترکی آذری معاصر‌: او‌. دخیل در فارسی‌: او (ضمیر سوم شخص مفرد)‌.

این علامت اگر در واژه‌هائی همراه واکه‌ی‌ پیشین‌کامی ‌آید، به صورت () نوشته می‌شود‌. مانند‌:

«     »‌: bәğlәr بغلر (ک (ش) ـ 2) سروران‌. در ترکی آذری معاصر‌: بیگلر، دخیل در فارسی‌: بغ‌ها‌.

«     »‌: bilgә بیلگه (ت ـ 1، ک (ش) ـ 1، ب ـ 1)‌: دانشمند، دانشی مرد‌.

نشانه‌‌ی آواک دو لبی و طنین دار «م M » که در آغاز، میان و پایان هجا می‌آید‌.

مانند‌:

« »‌: mәn (ک (ش) ـ 11) من‌. ضمیر اول شخص مفرد‌. در ترکی آذری معاصر‌: من‌. دخیل در فارسی‌: من‌. در ترکی آناتولو، با حادثه‌ی‌ ابدال مواجه شده و «بن» تلفظ شده است‌.

«  »‌: امتی amti (ک (ش) ـ 3) اکنون‌. در ترکی آذری معاصر‌: ایندی‌. در ترکی آناتولو‌: ایمدی‌.

«  »‌: ایلیم ilim (ک (ب) ـ 9) ایل من‌. در ترکی آذری معاصر‌: ائلیم‌.

نشانه برای صامت پسین‌کامی و طنین دار «ن N» که فقط در میان و پایان واژه می‌آید‌. مانند‌:

«    »‌: قانی qani (ک (ب) ـ 9) کو؟ در ترکی آذری معاصر‌: هانی‌.

«    »‌: اوغلان oğlan (ک (ش) ـ 1) پسر، سرباز‌. در ترکی آذری معاصر‌: اوغلان‌.

«    »‌: آلتون altun ((ش) ـ 5) طلا، زر‌. در ترکی آذری معاصر‌: آلتین‌. دخیل در فارسی‌: آلتون‌.

«    »‌: بودون bodun (ک (ش) ـ 1) مردم، ملّت‌. در ترکی آذری معاصر‌: بوتون‌. دخیل در فارسی‌: باتان (مثلاً در‌: اکباتان)‌.

این نشانه اگر در واژه‌هائی با واکه‌ی‌ پیشین‌کامی بیاید به صورت (  ) نوشته می‌شود و در آغاز کلمات دیده می‌شود‌. مانند‌:

«    »‌: اؤتوکن ötükәn (ک (ش) ـ 3) نام مکان‌.

« »‌: әn نه (ت ـ 57، ک (ب) ـ 9) چی‌؟ کدام‌؟ در ترکی ایرانی امروز‌: نه‌؟ نمنه‌؟ نمه‌؟ گاهی نیز در واژه‌هائی که با واکه‌ی‌ پسین‌کامی ساخته شده‌اند، می‌آید‌.

مانند‌:

«      »‌: قونایین qonayın (ک (ش) ـ 7) فرود آئیم‌. در ترکی ایرانی امروز مصدر «قونماق» مصدری فعال است‌. از همین مصدر کلمه «قُناق» در فارسی در معنای مهمان دخیل از ترکی است‌.

نشانه برای آواک معروف به نون غنّه «نگ ŋ » که اکنون هم در میان ترکمن‌ها و برخی ایلات شاهسون آذربایجان به کار می‌رود‌. آواک پسین‌کامی طنین دار است که به کاف صغیره نیز معروف بوده است‌. این نشانه، فقط در میان و پایان واژه‌ها آمده است‌. مانند‌:

«    »‌: تانگری Taŋri (ک (ش) ـ 1، 2، ب ـ 1) خدا، الله، آسمانْ‌خدا، آسمان، پگاه‌. در ترکی آذری و معاصر‌: تاری و تانری‌.

« »‌: اؤنگ öŋ (ت ـ 7، ک (ب) ـ 6) جلو، مقابل‌. در ترکی آذری معاصر: اؤن‌.

«  »‌: بونگ buŋ (ک (ش) ـ 3) غم و غصه‌.

نشانه‌ی‌ واکه‌ی‌ دو لبی، انفجاری و بی طنین «پ P» که در میان و پایان هجاها می‌آید‌.

«  » آپا apa (ک (ب) ـ 1) جد بزرگ، پدر بزرگ‌. در ترکی آذری معاصر‌: آبا، در معانی گوناگون از جد پدر بزرگ، مادر بزرگ، و جز آن به کار می‌رود‌. کلمه‌های «بابا» و «پاپا» از همین ریشه است‌. در فارسی گذشته از این اشکال، تلفظ «آپه» نیز موجود است‌. در فارسی دخیل است‌.

«   »‌: آپار apar (ک (ب) ـ 4) نام ایل آوار‌. دخیل در فارسی‌: آواره‌.

«  »‌: آلپ alp (ت ـ 10، ک (ش) ـ 6، ب ـ 7) پهلوان، شجاع‌. در ترکی آذری معاصر‌: آلپ‌. دخیل در فارسی‌: الب‌. 

"دوستداران دکتر حسین محمدزاده صدیق" وئبلاگی

          دکتر ح. م. صدیق

سنگیاد‌های جای گفتگو نشان می‌دهد که ترکی باستان، در آن عصر به لحاظ سنّت کتابت و نگارش، به مرحله‌ی والائی رسیده بود و پیشینه‌ی‌ پر بار ادبی داشته است‌.

پیدائی فرم ادبی زبان ترکی، بحثی دراز آهنگ در دانش ترک شناسی است‌. دشمنان سیاه روی ما، ادعا می‌کنند که زبان ترکی فرم ادبی ندارد و مخلوطی از واژه‌های مغولی و فارسی و عربی و غیره است [1]‌. اما ترکی پژوهان نشانه‌های شیوه‌ی‌ مکتوب و مدروس و ادبی زبان ترکی را در قرن‌ها پیش از میلاد مسیح پی جویی می‌کنند‌. حماسه‌های زیبا و دلنشین «گول تیگین»، «آلپ ارتونقا»، «گیلگه میش»، «دده قورقود»، و ده‌ها سنگ نبشته و کتیبه‌ی‌ بازمانده از اعماق قرون و اعصار، حکایت از فرم ادبی بهنجار و بسامانی از زبان ترکی باستان دارد‌. شیوه‌ی‌ به کار رفته در سه سنگیاد مورد بحث کتاب حاضر نیز نشانگر تکامل شیوه‌ی‌ مکتوب ترکی باستان در قرون اولیه‌ی‌ میلادی است‌.

کلمات در این سنگیادها، صورت مکتوب دارند که بررسی آن، موضوع بخش «کلمه شناسی» یا «ساختار شناسی»[2] است‌.

امروزه بحث کلمه شناسی و یا صرف، بحثی بسیار گسترده در دستور زبان ترکی است و ده‌ها کتاب پژوهشی در این زمینه تألیف شده است‌.

در اینجا، ما فقط به برخی از مباحث صرف ترکی باستان اشاره می‌کنیم و البته هنوز ناگفته‌ها زیاد است که آن را مجالی وسیع بایسته است‌.

اسم‌

 می‌دانیم که در زبان ترکی به لحاظ ساختاری با سه گونه اسم رو در رو هستیم‌:

1. اسم‌هائی که یک هجائی‌اند و ریشه به حساب می‌آیند‌.

2. اسم‌هائی که از یک ریشه و یک یا چند پی‌افزوده ساخته می‌شوند.

3. اسم‌هایی که مرکب از دو یا چند تکواژ پدید می‌آیند‌.

در ترکی باستان، به نوع سوم برخورد نمی‌کنیم‌. اما دو نوع اولی و دومی، بویژه گونه‌ی‌ نخست فراوان موجود است‌.

مثال برای گونه‌ی نخست‌: ساب sab (سخن، در ترکی آذری معاصر‌: ساو)، آت at (نام، در ترکی آذری معاصر‌: آد)، باش baş (سر، در ترکی آذری معاصر‌: باش)، ییر (زمین و خاک، در ترکی آذری معاصر‌: یئر)‌.

مثال برای گونه‌ی دوم‌: یازې yazı، در معنای بیابان (یاز +‌ی‌)‌. قاپېغ qapığ، در معنای درب (قاپ + ایق)، آلتون altun، در معنای زر (آلت + اون) که هر سه در ترکی آذری معاصر هم با اندک اختلافی در تلفظ، رایج است‌.

پی افزوده‌های اسم‌ساز

به برخی از پی افزوده‌های به کار رفته در سنگیادها که اکنون نیز در زبان ترکی رایج است می‌توان چنین اشاره کرد‌:

1. پی افزوده‌ی‌ سه شکلی anç/ unç/ inç که از فعل، اسم مفاهیم مجرد می‌سازد‌. مانند‌: اؤتۆنچ (خواهش)، اؤکۆنچ (غصه)، تارقانچ (آشفتگی)‌.

2. پی افزوده‌ی‌ چهار شکلی iğ/ ıg/ ug/ üğ  که به ریشه‌ی فعل می‌چسبد و اسم‌های گوناگونی می‌سازد‌. مانند‌: بیلیغ (دانش)، اؤتۆگ (التماس)، اؤلۆگ (مرده)، بیتیگ (نوشته)، کئچیگ (گذرپل)، اریگ (تکیه گاه)، بؤلۆگ (سهم)‌.

3. پی افزوده‌ی‌ چهار شکلی uş/ üş/ ış/ iş که اسم از فعل می‌سازد‌. مانند‌: اوروش (درگیری و نبرد)، تگیش (برخورد)، اۆکۆش (جمع کردن و یغما)‌.

4. پی افزوده‌ی‌ چهار شکلی «چی» çi/ çı/ çu/ çü مثلاً در اسم‌های‌: آیغوچو (مشاور)، تامغاچې (مهردار)، یۏلچو (راهنما)‌.

5. پی افزوده‌ی‌ یک شکلی «داش» daş، مثلاً در اسم‌های‌: آداش (دوست)، قاداش (خویشاوند)‌.

6. پی افزوده‌ی‌ تک شکلی «دم» dam که اسم ساز است و از اسم، اسم جدید می‌سازد‌. مانند‌: اردم (شخصیت)، تانرېدم (خداوندی، الوهیت)‌.

7. پی افزوده‌ی‌ دو شکلی mә/ am که اسم از فعل می‌سازد‌. مانند‌: یالما (جامه)، تکمه (کامل)‌. 

تصریف اسم‌

تصریف اسم و ضمیر، ویژگی زبان ترکی و برخی دیگر از زبان‌های التصاقی کامل و گسترده‌ی‌ جهان است‌. در زبان اوستایی نیز که تحت تأثیر و سیطره‌ی‌ ترکی باستان شکل پذیرفته بود، اسم و ضمیر صرف می‌شد‌.

در اوستائی، اسم و ضمیر در هشت حالت صرف می‌شد و مانند زبان ترکی پی‌افزوده‌هائی بر انتهای اسم و ضمیر می‌آمد و به آن‌ها حالت می‌داد‌. در زبان ترکی باستان اسم و ضمیر در حالت نه گانه صرف می‌شود‌.

حالات نه گانه اسم و ضمیر در ترکی باستان و پی افزوده‌های هر حالت به شرح زیر است‌:

1. حالت فاعلی یا «حالت آزاد»‌:[3] در این حالت کلمه به حال خود باقی می‌ماند و پی‌افزوده‌ای‌ ندارد و در جمله اغلب در نقش «مبتدا» ظاهر می‌شود‌. مثلاً:«تۆرک بودون، اۏل ییرگه روبارسار، اؤلته‌چی‌سن !» (=‌  ‌ای‌ ملّت ترک اگر بدان سوی روی، نابود خواهی شد !)‌. در این جمله، اسم مرکب «تورک بودون» حالت فاعلی یا آزاد دارد و مبتدای جمله است‌. در اوستائی هم، اسم در حالت آزاد علامت نداشت‌.

2. حالت مفعولی یا «حالت رائی»:[4] در این حالت به فرجام اسم، دو پی افزوده‌ی‌ چهار شکلی iğ/ ıg/ üğ/ ug و ni/ nı/ nu/ nü می‌چسبد و اسم را در حالت رائی قرار می‌دهد‌. مانند:«چېغان بودونیغ بای قېلدېم‌. » (=‌  مردم فقیر را دارا و مال دار کردم)‌. در این جمله «بودون» budun به صورت budınıg و در حالت رائی ظاهر شده است‌. امروزه در ترکی ما، این حالت با پی افزوده‌ی‌ چهار شکلی i / ı / u / ü ساخته می‌شود‌. در ترکی باستان، این حالت گاهی نیز با پی افزوده‌ی‌ چهار شکلی nı/ ni/ nu/ nü ساخته می‌شود و این علامت در زبان اوستا به صورت «ام» am ـ در آمده است مانند‌: «» (=‌  دو پسر را)‌.

3. حالت مفعولٌ بهی یا «حالت برایی»:[5] آن است که اسم در حالت گرایش به فعل قرار گیرد‌. در ترکی امروز نشانه‌ی‌ آن â / a است و در ترکی باستان پی افزوده‌ی‌ qâ / qa این حالت را می‌ساخت‌. مانند «قانغا» که امروزه می‌گوئیم‌: خانا (=‌  به خان)‌. در اوستائی هم تحت تأثیر ترکی باستان پی‌افزوده a و گاه ya این حالت را می‌ساخت‌. مانند:« » (=‌  به پسر)‌.

4. حالت سوی و جهت یا «حالت سوئی»: همانند حالت پیشین است با این تفاوت که اسم در مسیر و سوی و جهت فعل حرکت می‌کند‌. این حالت اکنون در ترکی نشانه‌ی‌ خاصی ندارد و باحالت «برائی» یکی است‌. در اوستائی نیز این حالت وجود نداشته است‌. در ترکی باستان نشانه‌ی‌ این حالت arü / әru و یا qaru / ğәrü است‌. مانند:«تابغاچ قارو» (=‌  به سوی تابغاچ)‌. و یا:«منه‌ری» (=‌  به سوی من)‌.

5. حالت مفعولٌ عنهی یا مفعولٌ منه و یا «حالت ازی»‌:[6] نشانه‌ی‌ این حالت امروزه در ترکی ما، پی افزوده‌ی‌ dәn / dan است که در ترکی باستان به صورت tәn / tan تلفظ می‌شده است‌. مانند:«اۏغوزتان کؤرۆک کلدی» (=‌  از اوغوز مشاوری در رسید)‌. این پی‌افزوده در متن کتیبه‌های گؤی تۆرک به صورت nın / tin نیز آمده است و این شیوه تا دوره‌ی‌ صفویه در ترکی ایران، به ویژه ایران شرقی و خراسان بزرگ رایج بوده است و در رسم الخط و املای کلاسیک و سنتی ترکی ایران پیوسته به صورت «دین» نوشته شده است‌. در اوستا نیز نشانه‌ی‌ آن t است که بی‌‌گمان از ترکی باستان تأثیر پذیرفته است و باید تأکید کنیم که اساساً حالت مفعولٌ عنهی یا حالت ازی از جدیدترین حالت‌های زبانی است و کهن‌ترین حالت، حالت مفعولٌ فیهی است و احتمال دارد که نشانه‌ی‌ tәn / tan از نشانه‌ی‌ مفعولٌ فیهی tә / ta ساخته شده است‌. مثال در اوستا:«  » (=‌  از پسر)‌.

6. حالت اضافه و مالکیت یا «حالت اضافی»:[7] نشانه‌ی‌ این حالت در ترکی باستان دو پی افزوده‌ی‌ دو شکلی in / ın و nin / nın بود‌. مانند «بیلگه قاغانېن بودونو» (=‌  مردم منسوب به بیلگه خان)‌. امروزه نیز این نشانه در ترکی بر جای است‌. در اوستائی به صورت «هه» می‌آمده است. مانند‌:« » (=‌  مال پسر)‌.

7. حالت مفعولٌ فیهی یا حالت مکانی یا حالت «اندری»:[8] حالتی است که در آن یک اسم داخل اسم دیگر قرار می‌گیرد‌. در ترکی امروز پی افزوده‌ی‌ دو شکلی dә / da چنین حالتی می‌سازد‌. در ترکی باستان نیز همین پی‌افزوده و گاه tә / ta می‌آمده است مانند:«تانرېدا بولموش تۆرک بیلگه قاغان» (=‌  خان دانشور ترک که در آسمان فراز ایستاد)‌. در اوستائی نیز علامت آن da و گاه a بوده است‌. مثال‌:« » (=‌  در پسر)‌.

8. حالت مفعولٌمعه یا «حالت بائی»:[9] حالتی است که اسم همرا ه اسم دیگری در جمله نقش پیدا می‌کند‌. نشانه‌ی‌ آن در ترکی باستان پی افزوده‌ی چهار شکلی in/ ın/ ün/ ün بود‌. در ترکی معاصر، اسم در این حالت با ادات «ایله» صرف می‌شود‌. در لهجه‌ی‌ تبریز، امروزه شکل کهن این نشانه حفظ شده است و به صورت nәn / nan در آمده است‌. مانند: «حسن [ اﯾ ]نن گئتدیم‌. » (=‌  با حسن رفتم)‌. نشانه‌ی‌ این حالت در اوستائی به صورت فتحه بود و به صورت «لا/ له» خوانده می‌شده که از ترکی باستان گرفته شده است‌. مانند:«» (=‌  با پسر)‌. مثال از متن ترکی باستان:«کؤزین کؤرمه‌دین، قولقاقېن ائشیتمدین» (=‌  به چشم ندید و به گوش نشنید)‌.

9. حالت برائی خاص: این حالت را امروزه در ترکی با ادات «اۆچۆن» ادا می‌کنیم‌. در ترکی باستان نشانه‌ی‌ آن سه پی افزوده‌ی ri /rı   و ra و әr / ar و معنای «برای، به خاطر، از جهت» می‌داد‌. مانند‌: «آنقار آنېنگ چیغ برک یاراتوردوم‌. » (=‌  از برای او بارگاهی ویژه بپرداختند)‌. امروزه این نشانه در ترکی معاصر برافتاده است‌. اما در کلماتی نظیر‌: ایچری içəri، ایلری iləri، دیشارې dışarı، اوزره üzrə، و غیره به صورت جوش خورده و مرکب بر جای است‌. این حالت در اوستائی نشانه نداشته و با نشانه‌ی‌ مفعولٌ بهی اداء می‌شده است‌.

10. حالت ندائی:[10] حالتی است که اسم یا ضمیر مورد خطاب واقع می‌شود‌. در ترکی باستان و در ترکی میانه نشانه‌ی‌ چهار شکلی im/ ım/ um/ üm به فرجام اسم و ضمیر می‌چسبید و این حالت را نشان می‌داد‌. در حماسه‌های دده قورقود ترکیب «خانیم، هی !» که فراوان تکرار می‌شود، دارای این حالت است و در متون کلاسیک ترکی میانه اصطلاحات «سلطانیم ! بیگوم ! شاهیم!» نیز اسم را در حالت ندائی نشان می‌دهند‌. امروزه در کتابت ترکی، بویژه در قطعات زیبای ادبی، همین اشکال و صورت ندائی کاربرد دارند، اما نمی‌توان گفت که حالت ندائی، مانند حالت‌های دیگر اسم، فعال و شایع است‌. هر چه هست، این که در ترکی باستان نیز این حالت برای اسم وجود داشته است‌. مانند:«قاغانغېم، آیېتدې‌.» qağaŋım ayıtdı (=‌  گفت‌: ‌ای‌ خان من !)‌. در اوستائی به فرجام اسم پی افزوده‌ی «هو» (ho) اضافه می‌شده و اسم را در حالت ندائی قرار می‌داده است‌. مانند: «» (= ای پسر).

تصریف اسم و ضمیر در ترکی باستانی‌

ضمیر‌

ضمیرها در سنگیادهای ترکی باستان را می‌توان به چهار نوع تقسیم کرد‌:

1. ضمایر شخصی

2. ضمایر پرسشی

3. ضمایر اشاره

4. ضمایر رجعی

1. ضمایر شخصی: انواع ضمیر‌ها در ترکی باستان مانند اسم در حالات ده گانه حذف می‌شود‌. ضمیر‌های شخصی در ترکی باستان چنین است‌:

ضمیر سوم شخص جمع در سنگیاد‌ها، به صورت مفرد به کار رفته است‌. اما می‌دانیم که پس از برافتادن نشانه‌ی‌ جمع iz ـ در ترکی میانه و رواج یافتن نشانه‌ی‌ جمع «لار / لر»، ضمیر سوم شخص جمع به صورت اوللار (ollar) به کار رفته و به قیاس باید در ترکی باستان به صورت oliz (به قیاس‌: iz + bәn = biz و iz + sәn = siz) می‌بود‌. در اوستائی نیز ضمیر شخصی سوم مفرد و سوم شخص جمع یک گونه تلفظ می‌شود و آن «» he است که در آن، گاه صامت h تبدیل به t شده و به صورت «» نوشته می‌شود.

صرف ضمیر، مانند صرف اسم است‌. تنها دگرگونی و تغییر آوایی در ضمیر سوم شخص مفرد (ol) است که صامت دوم در تصریف تبدیل به (n) شده است‌. ظاهراً ضمیر سوم شخص مفرد «او» و «آن» در فارسی نیز تحت تأثیر ترکی باستان ایجاد شده است‌. زیرا در کتیبه‌های بیستون که به ادعای برخی پژوهشگرانِ غرق در احساسات شوونیستی، به زبانی بانام فرضی و جعلی «پارسی باستان» حک شده، ضمیر سوم شخص مفرد «اوهه و اوم» (uhavaom) است که نمی‌تواند ریشه‌ی‌ ضمیر سوم شخص مفرد در فارسی کنونی باشد‌. باید گفت در گویش‌های فارسی کنونی همه‌ی‌ ضمیر‌های شخصی تحت تأثیر زبان ترکی باستان قوام یافته است نه اوستائی یا به اصطلاح پارسی باستان ( ! ) که باستان‌شاناسان شاهنشاهی و برخی از اساتید ادبیات فارسی که ترکی مدان هستند، چنین ادعای پوچی دارند و در مسأله‌ی‌ بررسی تأثیر زبان ترکی در فارسی، جاهلانه و ناآگاهانه به اظهار نظر می‌پردازند و جهالت خود را با تحریف‌ها و توجیهات مضحک پرده‌‌پوشی می‌کنند‌. در اوستائی ضمیر اول شخص مفرد «ازم» (azam) و ضمیر سوم شخص مفرد «ته» (ta) است و ضمیر اول شخص جمع «وه‌‌ائم» (vaem) است که پیوستگی و ارتباطی با تلفظ‌های فارسی کنونی ندارد‌.

تصریف ضمایر شخصی در ترکی باستان‌:

2. ضمایر پرسشی یا استفهامی‌: ضمایر استفهامی یا پرسشی در ترکی باستان kem و na هستند‌. ضمیر kem درباره‌ی کسی به کار می‌رود که از او صحبت می‌شود و ضمیر na جاندار و بی جان، هر دو را در بر می‌گیرد‌.

مانند‌:«تۆرک بودون! ایلینی، تؤرۆنۆنۆ کیم آراتاتې ؟» Türk budun! ilini törününü kim aratatı? (=‌  ‌ای‌ ملّت ترک! ایل و تبارت را کدامین کس نابود ساخت؟) و یا «نه قاغانقا اېسېق ـ گۆجیگ بئرۆرمن ؟» nə qağaŋa ısıq-gücik berürmən? (=‌  به کدامین خان زندگی ارزانی داریم؟)

گذشته از این ضمیر، ضمیرهای قانې qanı (= کو؟)، قانتان qantan (= کجا؟) نیز در سنگیاد‌ها به کار می‌رود‌. مانند‌:« ایلیم بودون آرتسېم، ایلیم ایمتی قانې؟» ilim budun artsım, ilim imti qanı? (=‌  دولتی با ایل و تبار بودم، ایل و تبارم را چه شد؟)‌.

ضمایر پرسشی، مفاهیم استفهامی یکسانی را در بردارند و معناهائی مانند کدام کس‌؟ چه چیز‌؟ کدام مکان‌؟ و غیره را بیان می‌کنند‌.

زبان ترکی به لحاظ کوتاه آوا بودن، در هر هجا حداکثرِ آواک و ستاک‌ها را می‌تواند جمع کند، اما در گویش اوستائی از آنجا که مانند فارسی، زبانی کشیده آوا، و به قول عوام جماعت، زبان شل و ولی است، آواک‌ها در تلفظ، اغلب اسقاط می‌شوند‌. از این رو، ضمیر پرسشی «کم» در ترکی باستان وقتی به زبان اوستائی وارد شده، با حادثه‌ی‌ اسقاط آواک پایانی مواجه گردیده و به صورت (ka)  درآمده است که امروزه در فارسی کنونی «کی» و «که» تلفظ می‌شود‌.

3. ضمایر اشاره‌:در ترکی باستان دو ضمیر اشاره «بو» «bu» و «اول» «ol» وجود داشت که در ترکی معاصر نیز به کار می‌رود‌. مانند‌:«بو اۆچه‌گۆ قابېیېر» bu üçəgü qabıyır (=‌  این سه باهم در نبردند)‌. امروز، در برخی از شیوه‌های زبان ترکی سه ضمیر اشاره وجود دارد‌:

1. 1.        بو

2. 2.        شو

3. 3.        او

ضمیر «بو» به نزدیک، ضمیر «شو» به مکان مبهمی که خیلی دور نباشد و ضمیر «او» به دور دلالت می‌کند‌.

4. ضمایر مشترک‌: در ترکی باستان «اؤز» و «کنتو»، هر دو گونه‌ی‌ ضمیر مشترک، کاربرد داشته است‌. امروزه ضمیر مشترک «اؤز» در ترکی آذری و ایرانی و ضمیر مشترک «کندی» در ترکی استانبولی به کار می‌رود‌. مانند‌: «اؤزیم قوتوم بار اۆچۆن، قاغان اۏتوردوم‌.» özim qutum bar üçün, qağan oturdum. (=‌  خود که بخت یارم بود، خان شدم).

و یا‌:

«تۏقوز اۏغوز بودون کنتۆ بودونېم ارتی»

toquz oğuz budun kəntü budunım ərti.

(=‌  ملّت دوققوز اوغوز، ملّت خودم است)‌.

صفت‌

صفت نیز مانند اسم، در ترکی باستان به لحاظ ساختاری، دارای دوگونه بوده است‌:

1. صفت ساده: که یک هجا داشت و ریشه‌ی‌ کلمه محسوب می‌شد‌. مانند:«ییگ» yig (=‌  خوب‌، که امروزه «یئی» تلفظ می‌شود)، «آلپ» alp (=‌  تنومند)، «بای» bay (= دارا و برازنده)، «برک» bərk، (=‌  سخت)‌.

2. صفت پیوندی: که از یک ریشه و یا دو پی‌افزوده ساخته می‌شد‌.

پی افزوده‌های صفت‌ساز

برخی از پی افزوده‌های صفت ساز ترکی باستان چنین است‌.

1. پی افزوده‌ی‌ چهار شکلی üğ / ug / ıg / iğ مانند «قاتېق» qatıq (=‌  سخت و ستبر از مصدر «قاتماق» که امروزه در ترکی خراسان هم رواج دارد)، «سوچیگ» suçig (در معنی‌ شیرین، از ریشه‌ی‌ «سوچمک» یعنی: لذت بردن)‌.  

2. پی افزوده‌ی‌ دو شکلی sız / siz که از اسم، صفت می‌سازد‌. مانند:«آش‌سېز» aşsız (=‌  بی غذا)، «تون سوز» tonsuz (=‌  بی لباس)، «یاغې‌سېز» yağısız (=‌  بی دشمن)، «توزسوز» tuzsuz (یعنی: دروغگو و نادرست)‌.

3. پی افزوده‌ی‌ یک شکلی «قان»، از کهن‌ترین پی افزوده‌های ترکی که در نام مکان‌ها (مانند‌: گرگان) هنوز بر جای مانده است‌. در سنگیاد‌های ترکی باستان به ترکیب «تانرېقان» taŋrıqan برمی‌خوریم که معنای «خدائی و منسوب به خداوند» می‌دهد‌.

پی افزوده‌ی‌ دو شکلی kı / ki به فرجام اسم در حالت اندری و گاه حالت ازی می‌آید و صفت می‌سازد‌. مانند:«آجونداکی» acundaki (=‌  دنیوی)، «بیر دانکی» birdanki (یعنی: راست گزین)، «باشدېنکې» başdınkı (=‌  نخستین)، «تاغداکې» tağdakı (=‌  کوه نشین)‌.

4. پی افزوده‌ی‌ تک شکلی «گه» که در دو کلمه‌ی‌ «بیلگه» bilgə (=‌  دانشمند) و «اؤگگه» öggə (=‌  خردمند) در سنگیاد‌ها دیده می‌شود‌.

5. پی افزوده‌ی‌ چهار شکلی lüğ/ lug / lıg / liğ که امروزه در زبان توانمند ترکی، با اسقاط صامت پایانی کاربرد وسیعی دارد‌. مثال در ترکی باستان:«تونلوگ» tonlug (=‌  جامه‌دار‌ و ملبس)، «شن لیگ» şənlig (=‌  نامدار و معروف)، «بیلینگ لیگ» biliŋlig (=‌  دانشمند و دانا)‌. 

 قایناق : 

"دوستداران دکتر حسین محمدزاده صدیق" وئبلاگ

تورکشناسی2

          دکتر ح. م. صدیق

بنا به اصل سوسوری، در همه‌ی‌ زبان‌ها خمیرمایه‌ی‌[1] آوائی، یکسان است و از اندام آوائی‌ِ همانندی تولید می‌شوند، ولی قالب‌های[2] آن از زبانی به زبان دیگر فرق می‌کند‌.

بررسی نظام آوائی ترکی باستان نشان می‌دهد که این زبان نخستین زبان فطری و طبیعی بشر بوده است‌. در اینجا به بررسی نظام آوائی شیو‌ه‌ی‌ ترکی باستان، یعنی شیوه‌ی‌ گؤی تورک از سه سنگیاد، می‌پردازیم‌.

کمی اختلاف قرائت آوائی‌: در تعیین ماهیت و کیفیت تلفظ فونم‌‌ها و آوا‌های نگاشته شده در سنگیاد‌‌های ترکی باستان، اهل فن همگی با تکیه به داده‌‌های زبانشناسی، با حدس و گمان و ظن‌‌های قریب به یقین عمل کرده‌اند‌. چرا که اکنون کسی بر جای نیست که به ترکی باستان سخن گوید‌. اما به هر انجام، شیوه‌‌های امروزین ترکی، بویژه ترکی اصیل ایرانی، ادامه‌ی‌ منطقی ترکی باستان به شمار می‌ رود‌. از این‌رو، ما ایرانیان بهتر می‌توانیم چبود فونم‌‌های ترکی باستان را تعیین کنیم‌.

الفبای باستانی ترکی که امروز به آن «الفبای گؤی تورک» اطلاق می‌کنیم، براساس قانون هماهنگی آوائی زبان ترکی اختراع شده است. بسیاری از ترکی پژو‌هان و متخصصان ترکی باستان، این الفبا را «شایسته‌ترین سیستم الفبائی برای زبان ترکی» می‌شناسند. این ویژگی خود، سبب شده است که پژوهندگان سنگیاد‌های ترکی باستان، لغات و واژه‌‌های این سنگیاد‌ها را به درستی قرائت کنند‌. به گونه‌ای‌ که اختلاف قرائت میان آنان بسیار کم و اندک است‌.

اینجا آواهای ترکی باستان را در دو گونه‌ی‌ واکه‌ها و آواک‌ها بررسی می‌کنیم‌:

در این بررسی، در دادن امثله و شواهد برای واکه‌ها و آواک‌ها، در مقابل برخی از مثال‌ها به محل کاربرد آن‌ها در سنگیاد‌ها نیز اشاره کرده‌ایم‌ و در نگاره‌نویسی الفبای کهن، سیستم آوانویسی برگزیده‌ایم. برای سهولت مراجعه، سه رمز زیر رانیز به کار بردیم‌:

ک ←  سنگیاد کول تیگین (= گول تیگین)‌.

ب ←   سنگیاد بیلگه قاغان‌.

ت ←   سنگیاد تان یوقوق‌.

واک‌ها‌:

نشانه برای واکه‌ی‌ پسین‌کامی باز و کوتاه «آ A» و پیشین‌کامیِ کوتاه «أ/ ا - Ə/ E» است‌. گاه در آغاز و همیشه در پایان واژه می‌آید‌.

« »‌: آچ (در معنای گرسنه) aç در ترکی آذری‌: آج‌.

«    »‌: آداک (در معنای پا) adaq در ترکی آذری‌: آیاق‌.

«    »‌: بیلگه (نام و لقب در معنای دانشمند، دانا) Bilgә در ترکی آذری‌: بیلیجی / بیلن‌.

واکه‌ی‌ پیشین‌کامی ‌«ای İ» و پسین‌کامی «ئی I»، در آغاز، میان و پایان واژه می‌آید. در واژه‌های ثقیل الصامت ترکی «I» و در واژه‌های خفیف الصامت «İ» تلفظ می‌شود‌.

« »‌: il ایل در معنای ملّت و ایل‌.

«  »‌: idi ایدی ıdı در معنای صاحب در ترکی آذری معاصر[3]‌: ایه و یئیه‌.

«  »‌: Taŋri تانگری در معنای خدا در ترکی آذری‌: تانری‌.

واکه‌ی‌ پسین‌کامی ثقیل لبی و باز اُ (o = ضمه‌ی‌ خفیفه) و واکه‌ی‌ ثقیل او (u = ضمه‌ی‌ ثقیله) که در آغاز، میان و پایان واژه می‌آید‌. در هجای نخست صدای o ویا u می‌دهد‌. ولی در هجاهای بعدی صدایی مانند u دارد‌. این نشانه اگر در هجای نخست آید، در هجای بعدی حذف می‌شود‌.

« »‌: اول ol در معنای او در ترکی آذری اوْ (در متون کلاسیک‌: اول)‌.

«   »‌: اولوس ulus در معنای ملّت، در ترکی آذری به همین تلفظ‌.

«   »‌: اوزون uzun در معنای دراز، در ترکی آذری به همین تلفظ‌.

«   »‌: اوتوز otuz در معنای سی، در ترکی آذری به همین تلفظ‌.

«    »‌: آلتون altun در معنای طلا، در ترکی آذری آلتین altın‌.

واکه‌ی‌ پیشین‌کامی خفیف لبی و بسته‌ی او (ü = ضمه‌ی ثقیله) و واکه‌ی‌ پیشین‌کامی لبی و باز اؤ (ö = ضمه‌ی بسته) در آغاز، میان و پایان واژه می‌آید‌. در نخستین هجای واژه صدای ö و در هجای باز پسین صدای ü می‌دهد‌.

مانند‌:

«  »‌: اؤز öz در معنای خود، در ترکی آذری به همین تلفظ‌.

«  »‌: تؤرت tört در معنای چهار، در ترکی آذری‌: دؤرد‌.

«  »‌: تورک türk‌.

«   »‌: اوچون üçün ادات به معنای‌: برای، به خاطر، در ترکی آذری به همین تلفظ‌.

آواک‌ها‌:

آواک ثقیل پسین‌کامی دو لبی طنین دار «ب B» که در آغاز میان و پایان کلمه می‌آید‌.

«    »‌: بودون  budunدرمعنای ملّت و مردم، در ترکی آذری با تلفظ بوتون bütün در معنای تمامی و در نام‌های جغرافیایی با تلفظ باتان batan مانند لؤک باتان، اکباتان، آسباتان، و جز آن برجای است‌.

«   »‌: سوب sub در معنای آب، در ترکی آذری با تلفظ سو su، در فارسی با حادثه ادغام و ابدال و اسقاط به صورت آب داخل شده و در زبان‌های اروپائی به گونه‌ی soap بر جای مانده است‌.

« »‌: بو bu در معنای «این»، در ترکی آذری به همین تلفظ‌.

این نشانه در کلمات پیشین‌کامی خفیف الصامت به شکل  (ک ـ ب ـ 41) می‌آید‌. مانند‌:

«  »: bağ در ترکی آذری‌: بیگ.

«    »‌: بیلگه Bilgə بیلیجی (ت ـ 1)‌.

«  »‌: بیز biz (ک ـ 19) ما‌.

آواک کَر پیوسته‌ی پیش زبانی «چ  Ç» که در آغاز، میان و پایان کلمه می‌آید‌. مانند‌:

«   »‌: چؤل çöl در معنای صحرا و بیابان، در ترکی آذری به همین تلفظ بر جای است‌.

«    »‌: کیچیگ kiçig در معنای خرد و کوچک، متضاد و بزرگ، در ترکی آذری به همین تلفظ بر جای است، در فارسی دخیل و به صورت کوچک küçәk تلفظ می‌شود‌.

 

حرف «د D» با تلفظ پسین‌کامی ثقیل به صورت () و با تلفظ پشین کامی خفیف به صورت () نوشته می‌شود‌. مانند‌:

«   »‌: adak در معنای پا، در ترکی آذری به تلفظ آیاق‌.

«      »‌: قاتیقدی katıgdı در معنای محکم و سخت، در ترکی آذری به تلفظ قاتی، در ترکی خراسان به تلفظ کاتا kata اکنون بر جای است‌.

«   »‌: آدگو adgü در معنای خوب، در ترکی آذری به تلفظ «ایی» بر جای است‌.

«  »‌: بود bod (ت ـ 4) در معنای بدن‌. در ترکی آذری‌: بود bud (ران) و بدن‌.

دخیل در فارسی و عربی‌: بدن‌.

يئل ياتار، طوفان ياتار، ياتماز حوسئينين پرچمي

يئل ياتار، طوفان ياتار، ياتماز حوسئينين فرزندي

 بو كئجه ييغلار يتيم لر كوفه ده

بوش قاليب محراب حيدر كوچه ده

ديده ي دوران ياتار ياتماز حسينين پرچمي

يئل ياتار، طوفان ياتار، ياتماز حوسئينين پرچمي

 

بو حسينين ده عزيزان پرچمي اوچ رنگيدي

گنبدي اوسته قيرميز يادگار جنگيدي

هم ياشيل پرچم ديير عباس اونون سرهنگيدي

سن قرا پرچم گٶتور بو زينبين فرهنگيدي

سسله هر بنيان ياتار ياتماز حسينين پرچمي

يئل ياتار، طوفان ياتار، ياتماز حوسئينين پرچمي

 

قاره پرچم قرميزي پرچم ياشيل پرچم ديير

خلقه حديث غم ديير، تك حسينيلر دئمير

بلكه هامي عالم دئيير، جاوداندي كربلا

اي مسيحيلر بو ذكري عيسي مريم ديير

پاييه اديان ياتار ياتماز حسينين پرچمي

يئل ياتار، طوفان ياتار، ياتماز حوسئينين پرچمي

 

اي عراقين توپراقي،  وور شور و شينينن خبر

سنددي آلتي امام، ايفاي دينن خبر

يا نجف يا سامرا يا كاظمينن خبر

هر طرفدن اوت ياغير، قبر حسينينن خبر

قورخما بو بحران ياتار ياتماز حسينين پرچمي

يئل ياتار، طوفان ياتار، ياتماز حوسئينين پرچمي

منبع : پياده شده از نوار ويدئو - هيئت ابالفضلي مسجد جامع كلات نادري

 آدرس لينك هاي ويديئو :

 http://www.aparat.com/v/PdWIS

http://www.aparat.com/v/BfYpI

http://www.aparat.com/v/suigX

قايناق : بيليم سسي
آدرئس    : http://bilimsesi.com/?p=8704

قوشقو سوز كي بو گونه ده‌ك ساريمساغين تايسيز يارارلاريندان چوخ ائشيديب سيز. كسين بيليرسينيز يوز ايلردير ساريمساقدان بير يئمه‌لي بيتگي اولاراق درمان ائديجي بيتگي كيمي‌ده ايشله‌نيلير.
ساريمساق هيندوستانين يئرلي بيتگيسي دير. ايه‌رسه قاينالتيدا آج قارنيلا يئييله‌رسه بير آنتي‌بيوتيك كيمي ائتكيسي اولاجاق . آمما نيه قاينالتيدا آج قارينلا يئيه‌ك؟ بو يازيدا بو سورويو جاواب وئرمه‌ك ايسته‌ييريك .لوطفن بيزيلن يول بير اولون.

نيه قاينالتي دا آج قارنيلا يئيه‌ك؟

بونا گؤره كي  سحر چاغي لاري آج قارينلا باكتري‌لرين ديره‌نيم‌لري(مقاومت‌) آز اولار . بئله‌ليكله ساريمساق يوخاري درجه‌ده اونلارين آرادان آپارماغيندا ائتكي بوراخا بيله‌ر .

ساريمساغين  مين بير دنه اؤزلليگي

او چاغ كي آج قارينلا ساريمساغي مئيل بويورورسوز سانكي بدنيزي زه‌هه‌رلردن تميزله‌ييرسينيز (سم زدايي).ائله همين ساده ايش ايله باغيساقلارينيزدا اولان بوتون انگل‌لر و قوردلاري ائشيگه اؤتورورسونوز. ديابت ، يوخاري قان باسينجي (فشارخون بالا) و بير سيرا كانسئر (خرچنگ؛ سرطان) خسته‌ليك‌لرين قارشيسيندا بير قوروجو باراژ (سد محافظتي) دوزنله‌ييرسينيز.ساريمساغين آج قارينلا يئمه‌مه‌يي قان آخيميندا (جريان خون) ياخشي ائتكيسي واردير.بو يئيينتي (ماده غذايي) قان باسينجيني آزالديب يئمه‌كلرين سينديرمه‌سينه (هضم) كؤمه‌ك ائدير .

۲۰۰۱ ايلينده كئچيريله‌ن بير بيليم‌سل آراشديرمانين سونوجلارينا گؤره او اينسانلار كي دوزه‌نلي (مرتب) اولاراق ساريمساق ايشله‌ديرلر، باشقالارينا گؤره “سويوق درمه”(سرماخوردگي)  قارشيسيندا اووچ قات آرتيق قورونورلار.

ساريساق اوره‌ك، بؤيره‌ك و صفرا كيسه‌سينين دوزگون ايشله‌تيملري (عملكرد بهتر) اوزره اؤنملي ائتكي‌يه اييه دير. ايسهال، عصبي سورونلار(مشكلات عصبي)، ايشتيهاسيزليق(بي اشتهايي)، هؤويشنه (استرس) و اينسانين اوزونده اولان بيزيك‌لره(جوش، آكنه) قارشي يارارلي‌دير.

ساريمساغي آج قارينلا يئديغينيز چاغدا دوغروسو دئمه‌ك وجودونوزون(بدن تان) زه‌هه‌رلريني قالديريرسينيز.
بئله‌ليكله چوچ راحاتجاسينا بوتون انگل‌لر و بدنين ايچ اورگانلاريندا  اؤزلليكله باغيرساقلاردا يئر سالان سوموروجو قورداقلاري ائشيگه اؤتوروب و قند خسته‌ليگي؛ قان باسينجينين يوخاريليغي و بير سيرا خرچنگ خسته‌ليكلرينه قارشي بير قوروجو باراژ قورار.
ايه‌ر ايسته‌ييرسينيز سئل، حسبه، سويوق درمه، نقرئس، برونشيت، آغير برونشيت، آغ جييارلارين توتولمالاري، آسم، بوواسير، يوبوست، قولاق چيرك‌له‌مه‌سي و قارا اؤسگورمه كيمي خسته‌ليك‌لر سيزدن و ياخينلارينيزدان اوزاق اولالار كسينليكله ساريمساغي اونودماماليسينيز.

سئوينديريجي ساو(خبر) بوكي، آراشديرمالارين سونوجلارينا گؤره، كيمسه دوزنلي اولاراق(مرتب) يئته‌ري قده‌ر ساريمساق ايشله‌ديرسه بير چوخ خرچنگ خسته‌ليكلرينه قارشي قورونولار. آراشديرماجيلارين دئديكلرينه گؤره ساريمساق، دالاغي(كبد) زه‌هه‌رلي تركيبلرين قارشيسيندا قورويا بيله‌ر.ساريمساق دوغجوللوق (باروري) اؤزلليگيني آرتيريب، قان‌دا اولان قندلرين بؤيوتونو(ميزان قتد خون)  آزالديب اينسانين قوجاليغين گئجه‌لده‌ر (به تاخير مي‌اندازد). آنجاق بونلار سادجه ساريمساغين تاي‌سيز اؤزلليكلرينين بير بالاجا بولومو ايدي كي اؤزه‌ت (خلاصه) اولاراق اونلارا توخونولدو.

ساريمساغين اؤزلليكلريندن بوتون اولاراق يارارلانماق اوچون دوزگون قوللانيم يوللاري

ساريمساغين، آليسين و دي‌آليل‌دي‌سولفيد آدلي ايكي اؤنملي علاج وئريجي اؤزلليگينه اييه اولان قاريشيملاري (تركيب) واردير.ايه‌ر‌سه آرديجيل اولاراق گونده گون ائرته چاغي(صبح) آج قارينلا اولاراق يئييلسه تام دوغال اولان بيله‌ن بيچيمده بير اوزون عؤمور، ساغلامليقلا بيرگه سيزه سوناجاقدير.
ساريمساغين ايي‌ايندن خوشلانماييرسينيزسا (اگر خوشتان نمي‌آيد) يا حاسساس بير مئعده‌نيز وارديرسا علاج ائولرينده (داروخانه) ساريمساقلي قيدا آرتيرمالاريني (مكمل هاي غذايي سير) آليب قولانا بيلرسينيز.

*بيلمه‌لي‌سينيز ساريمساغي سانجي ائدن ديشين اوستونه قويدوغونوزدا اونون سانجي‌سيني آلميش اولاجاقسينيز.

* سيز بو بيتگي‌ني توپيكال (موضعي) اولاراق قولانا بيله‌رسينيز بئله‌جه كي بير سيرا بؤجه‌ك‌لرين (حشرات) سانجمالاريندان قورتولماق اوچون يارا ساغالدان كيمي قولانا بيلرسينيز.
ساريمساق سيزين وجودونوزدا اولان زيگيل‌لردن ده قورتارا بيله‌ر.

* سويوق درمه‌نين اليندن تئزليكله قورتولماق ايسته‌ييرسينيزسه بير دنه قابيغي سويولموش ساريمساغي ايستي سودا قايناديب سو ايله يئيين. بو ايشي گؤردوغونوزده وجودونوزون باغيشيقليق سيستئمين (سيستم ايمني بدن) گوجله‌نديريب سويوق درمه‌نين قارشيسين الا بيله‌رسينيز.

ازيلميش ساريمساق

*روماتيسمينيز وارديرسا ساريمساغي زئيتون ياغيندا ازيب، گونده (هر روز) گون ائرته چاغي (صبح)  بدنيزين سانجي ائدن يئرله‌رينه ياخاين.(بماليد)

* قولاغينيز چيرك ائديب‌ديرسه(عفونت كرده) ، ساريمساغي ازيب اونون سويون  اينجه سوزگه‌چيله سوزوب بير يا ايكي دامجي سويوندان قولاغينيزا دامجيدين.(بچكانيد)

* اونوتقانليق (فراموشي) و يادداشينيزين سورونلارينين (مشكلات حافظه) چؤزولمه‌سي اوچون بير كيلوگرم ساريمساغين قابيغين سويوب نارين تيكه‌لره بؤلون. سونرا اونلاري ۲۴ دنه تورش لومونون سويوايله قاريشديريب بير آغزي باغلي شوشه‌دن اولان قابا بوشالدين.دايانين قاريشيمينيز (تركيبتان) ۲۴ گون بويوجا قالسين. سونرا گونده آج قارينلا بير چاي‌ايچمه قاشيغيلا بو قاريشيمدان ايچين.

* بؤيره‌ك داشينا قارشي  ايكي يئمه‌ك قاشيغي بؤيوتونده ازيلميش ساريمساغي بير لئتير سويون ۴دن بيرينده ۲۰ ديقه بويونجا قاينادين. چؤزومو (محلول) سوزون. بير فينجان گون ائرته‌چاغي بير فينجان‌دا گئجه ياتماميشدان اؤنجه مئيل بويورون.

* قادينلار آي‌باشي آغريلاريني آزاتلمالاري اوچون ايلك بئش گونده ۱ يا ۲ حبه ساريمساغي آج قارينلا مئيل بويورسونلار.

قايناق: فاطمه مهدي پور

بخش تغذيه و آشپزي تبيان

چئويري: حاميد مورسلي آغاجري

بيليم سسينه  اميرآبادي آقا بويوروبلار :

چوخ ممنون بو ديرلي مقاله نيزدن. صبح ساريمساق مصرفي قان فشاريني آشاغي گتيرير و آدامي يوخو باسير. بونو نه ائده بيله ريك؟ چون درس اوخوماق و فكري چاليشماق اوچون صبح سرحال اولماق لازيم دير. من نئچه گون صبح مصرف ائتديم آما سونرا تصميم توتدوم كي گئجه ياتاندا ساريمساق مصرف ائدم. بئله نئجه اولور؟!

بيليم سسينه ياسر.ج بويوروبلار :

بلكه قيدا آرتيريم لاري كار ساليب خوشلانديرا يوخسا آج قارنينا سريمساق يئمك راحات دئييل!